یک مقاله علمی میتواند نقطه شروع مناسبی برای شکلدادن ایده پژوهش و تدوین پروپوزال باشد؛ بهشرط آنکه فقط به عنوان یا نتایج آن نگاه نکنیم. برای نوشتن پروپوزال از روی مقاله، باید بخشهای مختلف آن را تحلیل کرد و اطلاعاتی مانند مسئله پژوهش، متغیرها، جامعه آماری، روش تحقیق و شکافهای موجود را استخراج کرد.
در ادامه، این فرایند را از تحلیل مقاله تا تبدیل اطلاعات آن به بخشهای اصلی پروپوزال بررسی میکنیم.
چگونه از روی مقاله پروپوزال بنویسیم؟
برای نوشتن پروپوزال از روی مقاله، ابتدا باید اطلاعات پژوهش را استخراج کنید، سپس بخش قابلتوسعه آن را تشخیص دهید و اطلاعات بهدستآمده را متناسب با موضوع جدید در قسمتهای مختلف پروپوزال به کار ببرید.
اطلاعات اصلی پژوهش را از مقاله استخراج کنید
پیش از شروع نگارش پروپوزال، مقاله بیس را یکبار با هدف استخراج اطلاعات بخوانید. در این مرحله قرار نیست متن مقاله را خلاصه یا بازنویسی کنید؛ فقط باید اجزایی را مشخص کنید که در انتخاب موضوع و تدوین بخشهای پروپوزال به کار میآیند. راهنمای زیر نشان میدهد هر نوع اطلاعات را در کدام بخش مقاله پیدا کنید:
اطلاعات استخراجشده را در یک فایل جداگانه ثبت کنید. در پایان این مرحله باید بتوانید در چند جمله توضیح دهید مقاله چه مسئلهای را بررسی کرده، پژوهش چگونه انجام شده و چه بخشهایی همچنان جای بررسی دارند. این اطلاعات مبنای تصمیمگیری درباره تفاوت پژوهش شما با مقاله بیس و سپس نگارش بخشهای پروپوزال خواهند بود.
موضوع پروپوزال را از مقاله مشخص کنید
به اطلاعاتی که در مرحله قبل استخراج کردهاید برگردید و بررسی کنید مقاله چه بخشی از مسئله را پاسخ داده و چه چیزی همچنان نیاز به مطالعه دارد. موضوع پروپوزال معمولاً از یکی از این موارد شکل میگیرد:
- پرسشی که مقاله به آن پاسخ نداده است؛
- محدودیتی که بتوان آن را در پژوهش جدید برطرف یا بررسی کرد؛
- پیشنهادی که نویسندگان برای ادامه پژوهش مطرح کردهاند؛
- نتایج متفاوت یا متناقض میان چند مطالعه؛
- متغیر، روش یا جامعهای که بررسی آن توجیه علمی دارد.
در پایان، موضوع خود را در یک جمله روشن بنویسید:
«این پژوهش قصد دارد تأثیر/رابطه/تفاوتِ … را در … بررسی کند.»
برای مثال، اگر مقاله بیس رابطه دورکاری و رضایت شغلی کارکنان را بررسی کرده و در بخش پیشنهادها، نقش حمایت سازمانی را نیازمند مطالعه بیشتر دانسته باشد، میتوان موضوع پروپوزال را به «بررسی نقش حمایت سازمانی در رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی کارکنان» اختصاص داد. در این حالت، موضوع جدید از یکی از مسیرهای پیشنهادی مقاله شکل گرفته است؛ بااینحال، پیش از نهاییکردن آن باید مطالعات جدید بررسی شوند تا مشخص شود این خلأ همچنان وجود دارد.
برای بررسی تکراری نبودن موضوع، کجا جستوجو کنیم؟
برای بررسی تکرارینبودن موضوع، ابتدا عنوان و کلیدواژههای آن را به انگلیسی در Google Scholar، Scopus و Web of Science جستوجو کنید. در گوگل اسکولار میتوانید معادلهای فارسی کلیدواژهها را نیز بررسی کنید. بهتر است جستوجو را به یک پایگاه محدود نکنید؛ زیرا هر پایگاه مجموعه متفاوتی از منابع علمی را پوشش میدهد.
پس از جستوجو در پایگاههای علمی، چند مقاله نزدیک به موضوع خود را انتخاب و چکیده، اهداف و روش تحقیق آنها را بررسی کنید. هنگام مقایسه، فقط به شباهت عنوان توجه نکنید؛ ممکن است عنوان دو پژوهش متفاوت باشد، اما در عمل سؤال یکسانی را بررسی کنند.
برای اینکه مقایسه منظمتری داشته باشید، مشخصات مطالعات مشابه را در یک جدول ثبت کنید و موارد زیر را با موضوع پیشنهادی خود مقایسه کنید:
- متغیرهای اصلی پژوهش
- سؤال یا هدف تحقیق
- جامعه و محیط پژوهش
- روش گردآوری و تحلیل دادهها
- زمان انتشار مطالعه
- نتایج و محدودیتهای اعلامشده
اگر پژوهشهای قبلی دقیقاً همان سؤال را با متغیرها، جامعه و روش مشابه پاسخ داده باشند، موضوع احتمالاً تکراری است و باید تغییر کند. بااینحال، وجود چند مقاله نزدیک به موضوع لزوماً به معنای تکراریبودن آن نیست. ممکن است پژوهش شما متغیر جدیدی را بررسی کند، از روش متفاوتی استفاده کند یا به بخشی از مسئله بپردازد که در مطالعات قبلی بدون پاسخ مانده است.
تفاوت پژوهش نباید فقط به تغییر عنوان، شهر، دانشگاه یا سازمان محدود شود. چنین تغییری زمانی میتواند قابلقبول باشد که ویژگیهای جامعه یا محیط جدید بر نتایج اثر بگذارد و انتخاب آن از نظر علمی توجیهپذیر باشد. در مجموع، تازگی موضوع باید در سؤال پژوهش، متغیرها، روش، جامعه مورد مطالعه یا خلأ مشخصی در پژوهشهای قبلی دیده شود.
در پایان این بررسی باید بتوانید در یک جمله مشخص کنید:
پژوهش پیشنهادی من چه تفاوتی با مطالعات قبلی دارد و قرار است کدام بخش بررسینشده را پوشش دهد؟
پس از اطمینان از تازگی، ارزش علمی و قابلیت اجرای موضوع، میتوانید نگارش بخشهای اصلی پروپوزال را براساس اطلاعات استخراجشده آغاز کنید.
بیان مسئله را براساس اطلاعات استخراجشده بنویسید
پس از مشخصشدن موضوع پروپوزال، باید توضیح دهید پژوهش پیشنهادی به چه مسئله یا پرسش بیپاسخی میپردازد. برای این کار، اطلاعات استخراجشده از مقاله بیس را به ترتیب زیر در کنار یکدیگر قرار دهید:
- مسئله اصلی و وضعیت موجود را توضیح دهید.
- با استناد به مقاله بیس و مطالعات مرتبط، نتایج پژوهشهای قبلی را مطرح کنید.
- خلأ یا پرسش بیپاسخی را نشان دهید که موضوع پروپوزال از آن شکل گرفته است.
- در پایان توضیح دهید پژوهش پیشنهادی دقیقاً چه بخشی از این خلأ را بررسی میکند.
مقاله بیس نقطه شروع تدوین بیان مسئله است، نه تنها منبع آن. برای تکمیل شواهد و اطمینان از وجود خلأ پژوهشی، منابع جدید و مرتبط دیگری را نیز بررسی کنید. همچنین مقدمه مقاله را عیناً ترجمه یا بازنویسی نکنید و پیش از استناد به منابع ذکرشده در آن، متن اصلی منابع را بخوانید.
اهمیت و ضرورت تحقیق را با کمک مقاله بیس بنویسید
برای تدوین این بخش، به یادداشتهای مرحله اول برگردید و سه نوع اطلاعات را کنار هم قرار دهید:
- از مقدمه و منابع مقاله، پیامدهای مهم مسئله را انتخاب کنید.
- از بحث، نتیجهگیری و مطالعات مرتبط، مشخص کنید چه کمبود علمی یا عملی همچنان وجود دارد.
- با توجه به موضوع پروپوزال، توضیح دهید نتایج پژوهش برای چه گروهها یا تصمیمهایی قابل استفاده خواهد بود.
ابتدا پیامدهای مسئله را توضیح دهید، سپس نشان دهید پژوهشهای موجود چرا برای پاسخدادن به آن کافی نیستند و در پایان، ارزش علمی یا کاربردی پژوهش پیشنهادی را مشخص کنید.
در بیان مسئله توضیح دادهاید چه ابهام یا خلأیی وجود دارد؛ اینجا باید نشان دهید چرا بررسی آن اهمیت دارد و انجام پژوهش چه کمکی خواهد کرد. مقاله بیس نقطه شروع است، اما ادعاهای این بخش باید با منابع جدید و مرتبط نیز پشتیبانی شوند.
اگر فرم دانشگاه بخش مستقلی برای «اهمیت و ضرورت تحقیق» ندارد، همین مطالب را بهصورت کوتاه در پایان بیان مسئله قرار دهید.
پیشینه پژوهش را با کمک مقاله بیس تکمیل کنید
برای تدوین پیشینه، ابتدا منابع مرتبطی را که در مقاله بیس به آنها استناد شده است شناسایی و متن اصلی آنها را مطالعه کنید. سپس سراغ پژوهشهای جدیدتری بروید که پس از انتشار مقاله بیس منتشر شدهاند یا به آن استناد کردهاند.
از هر مطالعه، هدف، روش پژوهش و مهمترین یافته مرتبط با موضوع پروپوزال را استخراج کنید. در متن پیشینه، پژوهشها را فقط پشت سر هم خلاصه نکنید؛ یافتههای آنها را با یکدیگر مقایسه کنید و نشان دهید پژوهش پیشنهادی شما در ادامه کدام یافته، اختلاف یا بخش بررسینشده قرار میگیرد.
فهرست منابع مقاله بیس، نقطه شروع جستوجو است و نباید آن را بهعنوان فهرست آماده منابع پروپوزال در نظر گرفت. همچنین به منبعی که متن اصلی آن را نخواندهاید، مستقیماً استناد نکنید.
اهداف، سؤالات و فرضیهها را با کمک مقاله بیس تنظیم کنید
پس از مشخصشدن موضوع پروپوزال، به اهداف، سؤالات یا فرضیههای مقاله بیس برگردید و ببینید نویسندگان دقیقاً چه رابطه، اثر یا تفاوتی را بررسی کردهاند. سپس تغییر ایجادشده در پژوهش خود را وارد همین چارچوب کنید.
- هدف کلی: موضوع نهایی پروپوزال را به یک جمله روشن تبدیل کنید که نوع بررسی، متغیرهای اصلی و جامعه پژوهش را نشان دهد.
- اهداف اختصاصی: هدف کلی را به چند بخش مشخص و قابلاندازهگیری تقسیم کنید. هر هدف باید یکی از روابط، متغیرها یا گروههای مورد بررسی را پوشش دهد و با فعلی مانند «تعیین»، «بررسی» یا «مقایسه» آغاز شود.
- سؤالات پژوهش: مواردی را که پاسخ آنها در پژوهش جدید مشخص نیست، بهصورت سؤال مطرح کنید. هر سؤال باید با یکی از اهداف ارتباط داشته باشد و روش تحقیق امکان پاسخدادن به آن را فراهم کند.
- فرضیهها: در پژوهشهای کمی، رابطه یا تفاوت مورد انتظار میان متغیرها را به شکلی روشن و قابلآزمون بیان کنید. فرضیه باید بر یافتههای مقاله بیس و مطالعات مرتبط استوار باشد، نه بر حدس شخصی.
در این مرحله، عبارتهای مقاله بیس را کپی نکنید؛ فقط از منطق ارتباط میان متغیرها الگو بگیرید. هر تغییری که در موضوع ایجاد کردهاید، باید در اهداف، سؤالات و فرضیههای پروپوزال نیز دیده شود.
در پایان بررسی کنید که هر هدف با یکی از سؤالات یا فرضیهها ارتباط داشته باشد و روش تحقیق پیشنهادی نیز امکان پاسخدادن به آن را فراهم کند.
روش تحقیق را با استفاده از مقاله بیس طراحی کنید
بخش روش تحقیق مقاله بیس را با اهداف و سؤالات پروپوزال خود مقایسه کنید و مشخص کنید کدام اجزای آن برای پژوهش جدید قابل استفادهاند. مقاله میتواند الگوی اولیه روش را در اختیار شما قرار دهد، اما انتخاب نهایی باید متناسب با موضوع، جامعه و امکانات پژوهش شما باشد.
- نوع پژوهش: بررسی کنید طرح مقاله برای پاسخدادن به سؤال پژوهش شما مناسب است یا به روش دیگری نیاز دارید.
- جامعه و نمونه: جامعه موردنظر خود را مشخص کنید و روش نمونهگیری را با توجه به دسترسی و ویژگیهای آن انتخاب کنید. حجم نمونه را عیناً از مقاله بیس برندارید؛ آن را متناسب با نوع پژوهش، جامعه آماری و روش مناسب تعیین کنید.
- ابزار گردآوری داده: ابزار استفادهشده در مقاله بیس را بررسی کنید و مطمئن شوید برای جامعه و موضوع پژوهش شما مناسب است، روایی و پایایی قابلقبولی دارد و استفاده از آن از نظر دسترسی یا مجوز امکانپذیر است.
- مراحل اجرا: شیوه جمعآوری داده یا اجرای مداخله را از مقاله الگو بگیرید و آن را با شرایط پژوهش خود تطبیق دهید.
- روش تحلیل: آزمونهای آماری یا شیوه تحلیل باید با نوع دادهها، اهداف و طراحی پژوهش شما هماهنگ باشند.
روش تحقیق مقاله بیس را بدون بررسی وارد پروپوزال نکنید. هر انتخاب باید قابل اجرا باشد و بتواند به سؤالات و فرضیههای پژوهش شما پاسخ دهد.
بخشهای باقیمانده پروپوزال را جداگانه تکمیل کنید
مقاله بیس تمام اطلاعات موردنیاز فرم پروپوزال را در اختیار شما قرار نمیدهد. بخشهایی مانند زمانبندی اجرای پژوهش، ملاحظات اخلاقی، هزینههای احتمالی، امکانات موردنیاز و نتایج مورد انتظار باید براساس شرایط پژوهش و ضوابط دانشگاه تنظیم شوند.
این موارد را نمیتوان مستقیماً از مقاله استخراج کرد؛ زیرا مقاله گزارشی از یک پژوهش انجامشده است، اما پروپوزال برنامه اجرای پژوهش آینده را توضیح میدهد. جزئیات و ترتیب این بخشها را مطابق فرم دانشگاه خود بنویسید.
پروپوزال را بازبینی و با فرم دانشگاه تطبیق دهید
پس از تکمیل بخشها، مقاله بیس را کنار پروپوزال قرار دهید و بررسی کنید کدام قسمتها بیش از حد به متن یا ساختار مقاله نزدیک شدهاند. استفاده از مقاله برای یافتن ایده، منابع و روش مجاز است؛ اما عنوان، جملهبندیها، اهداف و توضیحات روش نباید بدون تغییر وارد پروپوزال شوند.
در بازبینی نهایی مطمئن شوید:
- موضوع، متغیرها و جامعه پژوهش در عنوان، بیان مسئله و اهداف با یکدیگر هماهنگاند.
- سؤالات یا فرضیهها با اهداف ارتباط مستقیم دارند.
- روش تحقیق امکان پاسخدادن به سؤالات پژوهش را فراهم میکند.
- ابزارها دقیقاً همان متغیرهایی را میسنجند که در موضوع مطرح شدهاند.
- تفاوت پژوهش پیشنهادی با مقاله بیس بهروشنی مشخص است.
- همه اطلاعات، آمارها و یافتههای اقتباسشده دارای ارجاع هستند.
در پایان، متن را براساس فرم پروپوزال دانشگاه تنظیم کنید؛ زیرا ترتیب و عنوان بخشها ممکن است در دانشگاهها و رشتههای مختلف متفاوت باشد.
نمونه فرضی تبدیل اطلاعات مقاله بیس به اجزای پروپوزال
در نمونه فرضی زیر، مقاله بیس رابطه دورکاری و رضایت شغلی کارکنان را بررسی کرده است. در این مقاله، نقش حمایت سازمانی بررسی نشده؛ اما پژوهشهای مرتبط نشان میدهند میزان حمایت سازمانی میتواند شدت رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی را تغییر دهد. بر همین اساس، در پروپوزال جدید حمایت سازمانی بهعنوان متغیر تعدیلگر در نظر گرفته شده است.
این نمونه نشان میدهد چگونه میتوان یک خلأ را از مقاله بیس استخراج و آن را به موضوع، هدف، سؤال، فرضیه و روش تحقیق تبدیل کرد.
رابطه دورکاری و رضایت شغلی کارکنان
در مقاله بیس، میان دورکاری و رضایت شغلی کارکنان رابطه معناداری گزارش شده است.
در مقاله بیس، نقش حمایت سازمانی در رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی بررسی نشده است. پژوهشهای مرتبط نیز نشان میدهند این متغیر ممکن است شدت رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی را تغییر دهد.
اجزای پروپوزال
بررسی نقش تعدیلگر حمایت سازمانی در رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی کارکنان
تعیین نقش تعدیلگر حمایت سازمانی در رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی کارکنان
آیا رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی کارکنان با توجه به میزان حمایت سازمانی تغییر میکند؟
شدت رابطه میان دورکاری و رضایت شغلی کارکنان در سطوح مختلف حمایت سازمانی متفاوت است.
پژوهش کمی و همبستگی با استفاده از ابزارهای معتبر سنجش دورکاری، حمایت سازمانی و رضایت شغلی و آزمون اثر تعاملی دورکاری و حمایت سازمانی در مدل رگرسیون
سوالات متداول
آیا میتوان فقط با یک مقاله پروپوزال نوشت؟
مقاله بیس میتواند مسیر اولیه پژوهش را مشخص کند، اما برای نوشتن بیان مسئله، پیشینه و اثبات خلأ پژوهشی باید منابع مرتبط و جدید دیگری نیز بررسی شوند.
آیا میتوان از یک مقاله فارسی برای نوشتن پروپوزال استفاده کرد؟
بله. زبان مقاله تعیینکننده نیست؛ مهم این است که مقاله معتبر، مرتبط و دارای روش تحقیق روشن باشد. بااینحال، بررسی منابع انگلیسی جدید معمولاً به کاملترشدن پیشینه کمک میکند.
آیا میتوان عنوان مقاله بیس را کمی تغییر داد و بهعنوان موضوع پروپوزال استفاده کرد؟
تغییر چند واژه، نام شهر یا جامعه آماری بهتنهایی موضوع جدیدی ایجاد نمیکند. تفاوت پژوهش باید توجیه علمی داشته باشد و به یک خلأ، پرسش بیپاسخ یا محدودیت قابلبررسی مربوط شود.
آیا میتوان روش تحقیق مقاله بیس را عیناً در پروپوزال نوشت؟
خیر. روش مقاله باید با موضوع، اهداف، جامعه آماری، امکانات و شرایط اجرایی پژوهش جدید تطبیق داده شود. حجم نمونه، ابزار و روش تحلیل نیز باید جداگانه بررسی شوند.
برای نوشتن پروپوزال، مطالعه چکیده مقاله کافی است؟
خیر. چکیده مقاله فقط تصویری کلی از پژوهش ارائه میدهد. برای استخراج مسئله، روش، یافتهها، محدودیتها و پیشنهادهای پژوهشی باید متن کامل مقاله مطالعه شود.
استفاده از مقاله بیس برای نوشتن پروپوزال سرقت ادبی محسوب میشود؟
استفاده از ایده، روش یا یافتههای مقاله با رفرنس دهی صحیح سرقت ادبی نیست. مشکل زمانی ایجاد میشود که عنوان، متن، اهداف یا روش مقاله بدون تحلیل، بازنویسی اصولی و ذکر منبع وارد پروپوزال شوند.
چگونه بفهمیم موضوع استخراجشده از مقاله تکراری نیست؟
عنوان، متغیرها و کلیدواژههای موضوع را در پایگاههای علمی، پایان نامهها و مقالات جدید جستوجو کنید. تفاوت پژوهش باید در مسئله، متغیرها، روش یا جامعه مورد مطالعه معنا و توجیه علمی داشته باشد.
جمع بندی
نوشتن پروپوزال از روی مقاله به معنای تبدیل مستقیم یا بازنویسی آن نیست. مقاله بیس باید بهعنوان نقطه شروع پژوهش بررسی شود تا مسئله، متغیرها، خلأ پژوهشی، منابع و روش مطالعه از آن استخراج و متناسب با موضوع جدید بازطراحی شوند.
پس از مشخصکردن موضوع، میتوان از اطلاعات مقاله برای تدوین بیان مسئله، اهمیت و ضرورت، پیشینه، اهداف، سؤالات، فرضیهها و روش تحقیق کمک گرفت. در پایان نیز باید همه بخشها با یکدیگر، با امکانات اجرایی پژوهش و با فرم دانشگاه هماهنگ شوند. هرچه استفاده از مقاله بیس همراه با تحلیل، بررسی منابع جدید و پرهیز از کپیبرداری باشد، پروپوزال حاصل از اعتبار علمی بیشتری برخوردار خواهد بود.