یکی از معیارهای مهم در ارزیابی هر پروپوزال، قابل اعتماد بودن مسیر پژوهش است. داور یا استاد فقط به موضوع، اهداف و فرضیهها نگاه نمیکند؛ بلکه میخواهد بداند دادههایی که قرار است مبنای تحلیل و نتیجهگیری قرار بگیرند، از چه مسیری به دست میآیند و تا چه اندازه میتوان به آنها تکیه کرد.
به همین دلیل، روایی و پایایی در پروپوزال یکی از بخشهای مهم روش تحقیق محسوب میشود. این قسمت نشان میدهد پژوهشگر برای سنجش متغیرهای پژوهش، تنها به انتخاب یک پرسشنامه یا ابزار اکتفا نکرده، بلکه به کیفیت اندازهگیری، دقت دادهها و اعتبار نتایج نیز توجه داشته است.
اگر این بخش بهصورت کلی و مبهم نوشته شود، روش تحقیق ضعیف به نظر میرسد؛ اما وقتی روایی و پایایی به شکل دقیق، مستند و متناسب با نوع ابزار توضیح داده شود، پروپوزال از نظر علمی قابل دفاعتر خواهد بود.
روایی و پایایی در پروپوزال چیست؟
روایی و پایایی دو معیار اصلی برای ارزیابی کیفیت ابزار پژوهش هستند. هر زمان در یک تحقیق از پرسشنامه، چکلیست، آزمون، فرم مشاهده یا مصاحبه استفاده میشود، باید مشخص باشد این ابزار تا چه اندازه میتواند دادههای درست و قابل اعتماد تولید کند. به همین دلیل، بررسی روایی و پایایی یکی از بخشهای مهم در طراحی پژوهش است.
روایی (Validity) به این معناست که ابزار پژوهش واقعاً همان مفهومی را اندازهگیری کند که برای آن انتخاب یا طراحی شده است. برای مثال، اگر هدف پژوهش سنجش رضایت شغلی باشد، سؤالهای ابزار باید ابعاد رضایت شغلی را بررسی کنند، نه موضوعات کلی و پراکندهای که فقط ارتباط غیرمستقیم با محیط کار دارند.
پایایی (Reliability) به ثبات و تکرارپذیری نتایج ابزار اشاره دارد. یعنی اگر ابزار در شرایط مشابه دوباره اجرا شود، نتایج آن نباید بهطور غیرمنطقی تغییر کند. به زبان ساده، ابزار پایا ابزاری است که بتوان به نتایج آن اعتماد کرد و آن را وابسته به تصادف، خطای زیاد یا شرایط لحظهای ندانست.
روایی و پایایی در پروپوزال فقط بهعنوان دو تعریف نظری مطرح نمیشوند؛ بلکه باید در ارتباط با ابزار گردآوری دادهها توضیح داده شوند. پژوهشگر باید نشان دهد ابزاری که برای سنجش متغیرهای پژوهش انتخاب کرده، از نظر علمی قابل استفاده است یا برای بررسی کیفیت آن چه مراحلی در نظر گرفته شده است. به همین دلیل، بعد از آشنایی با مفهوم روایی و پایایی، باید مشخص شود این توضیحات دقیقاً در کدام بخش پروپوزال قرار میگیرند.
روایی و پایایی در کدام بخش پروپوزال نوشته میشود؟
روایی و پایایی در پروپوزال معمولاً در بخش روش تحقیق و در ادامه معرفی ابزار گردآوری دادهها نوشته میشود. یعنی ابتدا باید مشخص شود پژوهشگر از چه ابزاری استفاده میکند؛ مثلاً پرسشنامه، چکلیست، آزمون یا فرم مشاهده. بعد از معرفی ابزار، توضیح داده میشود که روایی و پایایی آن چگونه تأیید شده یا قرار است چگونه بررسی شود.
برای مثال، اگر ابزار پژوهش پرسشنامه باشد، ابتدا باید نام پرسشنامه، هدف آن، تعداد سؤالها، ابعاد اصلی، شیوه نمرهگذاری و منبع آن معرفی شود. سپس در ادامه نوشته میشود که روایی پرسشنامه با چه روشی بررسی شده و پایایی آن با چه شاخصی، مانند آلفای کرونباخ، گزارش شده است.
در بعضی فرمهای دانشگاهی، جدولی هم برای معرفی متغیرها یا ابزارهای پژوهش وجود دارد. این جدول معمولاً خلاصهای از اطلاعات روش تحقیق را نشان میدهد؛ مثل نام متغیر، ابزار سنجش، روش بررسی روایی و پایایی. با این حال، جدول جای توضیح متنی را نمیگیرد. بهتر است روایی و پایایی در متن بخش ابزار پژوهش توضیح داده شود و اگر فرم دانشگاه جدول داشت، خلاصه همان اطلاعات در جدول هم بیاید.
اگر پژوهش چند ابزار داشته باشد، روایی و پایایی هر ابزار باید جداگانه نوشته شود؛ چون ممکن است روش تأیید روایی و سنجش پایایی هرکدام متفاوت باشد.
نحوه نوشتن پایایی در پروپوزال
پایایی در پروپوزال نشان میدهد ابزار پژوهش تا چه اندازه میتواند نتایج ثابت و قابل اعتماد ایجاد کند. برای نوشتن این بخش، باید مشخص شود پایایی ابزار با چه روشی بررسی شده یا قرار است بررسی شود. روش مناسب هم به نوع ابزار بستگی دارد؛ برای مثال، پایایی یک پرسشنامه چندسؤالی معمولاً با روشی مثل آلفای کرونباخ بررسی میشود، اما برای ابزارهای مشاهدهای ممکن است روشهای دیگری مناسبتر باشند.
اگر ابزار استاندارد یا آماده باشد
اگر از پرسشنامه یا ابزار آماده استفاده میکنید، باید پایایی گزارششده در مطالعات قبلی را بنویسید. در این حالت، فقط نوشتن عبارت «پایایی ابزار تأیید شده است» کافی نیست؛ باید مشخص شود پایایی در کدام مطالعه، با چه روشی و با چه عددی گزارش شده است.
برای مثال:
«پایایی پرسشنامه کیفیت زندگی در مطالعه احمدی و همکاران با استفاده از آلفای کرونباخ بررسی شد و مقدار آن برای کل پرسشنامه ۰/۸۴ گزارش گردید. همچنین پایایی ابعاد مختلف پرسشنامه بین ۰/۷۶ تا ۰/۸۸ به دست آمد. بنابراین، این ابزار از پایایی قابل قبولی برای استفاده در پژوهش حاضر برخوردار است.»
در این نمونه، منبع بررسی پایایی، روش سنجش پایایی و مقدار پایایی مشخص شده است. اگر ابزار چند بُعد یا چند خردهمقیاس داشته باشد، بهتر است علاوه بر پایایی کل ابزار، مقدار پایایی هر بُعد نیز نوشته شود؛ چون ممکن است بعضی بخشهای ابزار پایایی بالاتری نسبت به بخشهای دیگر داشته باشند.
اگر ابزار توسط پژوهشگر طراحی شده باشد
اگر پرسشنامه، چکلیست یا فرم مشاهده را خود پژوهشگر طراحی کرده باشد، باید در پروپوزال نوشته شود که پایایی آن چگونه بررسی خواهد شد. معمولاً در این حالت، ابزار ابتدا بهصورت آزمایشی روی تعداد محدودی از افراد مشابه جامعه پژوهش اجرا میشود و سپس پایایی آن با روش مناسب محاسبه میشود.
برای مثال:
«برای بررسی پایایی پرسشنامه محققساخته، ابتدا نسخه اولیه ابزار بهصورت آزمایشی روی ۳۰ نفر از افراد مشابه جامعه پژوهش اجرا خواهد شد. سپس دادههای بهدستآمده وارد نرمافزار آماری شده و پایایی پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ محاسبه میشود. در صورت قرار گرفتن مقدار آلفای کرونباخ در سطح قابل قبول، ابزار برای اجرای اصلی پژوهش استفاده خواهد شد.»
در گزارش پایایی با آلفای کرونباخ، معمولاً مقدار بالاتر از ۰/۷۰ بهعنوان سطح قابل قبول در نظر گرفته میشود. البته این عدد برای همه ابزارها و همه پژوهشها یک معیار قطعی نیست، اما در بسیاری از پروپوزالهای دانشجویی، بهویژه زمانی که ابزار پژوهش پرسشنامهای چندسؤالی با طیف لیکرت است، استفاده از این شاخص رایج و قابل دفاع است. محاسبه آلفای کرونباخ معمولاً با نرمافزارهای آماری مانند SPSS انجام میشود و نیازی نیست فرمول آن در پروپوزال نوشته شود؛ کافی است روش سنجش پایایی و مقدار گزارششده یا مقدار بهدستآمده بهصورت روشن ذکر شود.
انتخاب روش پایایی بر اساس نوع ابزار
روش پایایی برای همه ابزارها یکسان نیست و باید با توجه به نوع ابزار پژوهش انتخاب شود. برای مثال:
- آلفای کرونباخ (Cronbach’s Alpha): برای پرسشنامههای چندسؤالی، بهویژه پرسشنامههایی که با طیف لیکرت نمرهگذاری میشوند، کاربرد زیادی دارد. این روش نشان میدهد سؤالهای ابزار تا چه اندازه با هم هماهنگ هستند.
- آزمون-بازآزمون (Test-Retest Reliability): زمانی استفاده میشود که پژوهشگر بخواهد ثبات پاسخها را در طول زمان بررسی کند. در این روش، ابزار در دو زمان مختلف روی یک گروه اجرا میشود و نتایج با هم مقایسه میشوند.
- پایایی بین ارزیابان (Inter-Rater Reliability): برای ابزارهایی مناسب است که بر پایه مشاهده، ارزیابی یا قضاوت چند نفر تکمیل میشوند؛ مانند چکلیستهای مشاهده یا فرمهای ارزیابی عملکرد.
پس هنگام نوشتن پایایی در پروپوزال، بهتر است سه موضوع روشن باشد: ابزار پژوهش چیست، پایایی آن با چه روشی بررسی میشود و مقدار پایایی، در صورت وجود، چقدر گزارش شده است. این مدل نوشتن باعث میشود بخش پایایی هم قابل فهم باشد و هم از نظر علمی کاملتر به نظر برسد.
نحوه نوشتن روایی در پروپوزال
روایی در پروپوزال نشان میدهد ابزار پژوهش تا چه اندازه با موضوع، اهداف و متغیرهای تحقیق هماهنگ است. وقتی درباره روایی صحبت میکنیم، منظور این است که ابزار واقعاً همان چیزی را بسنجد که پژوهشگر قصد بررسی آن را دارد. بنابراین، در این بخش نباید فقط نوشته شود «روایی ابزار تأیید شده است»؛ بلکه باید مشخص شود روایی ابزار با چه روشی، توسط چه افرادی یا در چه مطالعهای بررسی شده است.
نحوه نوشتن روایی به این بستگی دارد که ابزار پژوهش از قبل طراحی شده یا خود پژوهشگر آن را ساخته است.
اگر ابزار از قبل دارای روایی تأییدشده باشد
اگر از پرسشنامه یا ابزار آماده استفاده میکنید، باید به منبعی اشاره کنید که روایی آن ابزار را بررسی کرده است. در این حالت، بهتر است مشخص شود ابزار در کدام پژوهش استفاده شده، چه نوع روایی برای آن گزارش شده و آیا همان نسخه اصلی استفاده میشود یا نسخه ترجمهشده و فارسی.
برای مثال:
«روایی پرسشنامه کیفیت زندگی در مطالعه رضایی و همکاران با نظر متخصصان حوزه سلامت بررسی شد. در این مطالعه، روایی محتوایی ابزار تأیید و شاخص روایی محتوا برای کل پرسشنامه ۰/۸۹ گزارش شد. همچنین در پژوهشهای پیشین، ساختار ابعاد پرسشنامه بررسی شده و ابزار برای سنجش کیفیت زندگی مناسب تشخیص داده شده است. در پژوهش حاضر، از نسخه تأییدشده این پرسشنامه بدون تغییر در ساختار اصلی استفاده میشود.»
این نوع نوشتن بهتر از جملههای کلی است، چون چند نکته مهم را روشن میکند: منبع بررسی روایی، نوع روایی، عدد یا شاخص گزارششده و وضعیت استفاده از ابزار در پژوهش حاضر.
نکته: اگر ابزار نسخه فارسی دارد، بهتر است روایی همان نسخه فارسی گزارش شود. برای مثال، اگر پرسشنامه اصلی انگلیسی است اما شما از ترجمه فارسی آن استفاده میکنید، فقط استناد به روایی نسخه اصلی کافی نیست. باید مشخص شود نسخه فارسی هم در یک مطالعه معتبر بررسی شده یا در پژوهش حاضر قرار است بررسی شود.
اگر ابزار توسط پژوهشگر طراحی شده باشد
اگر پرسشنامه، چکلیست یا فرم مشاهده را خود پژوهشگر طراحی کرده باشد، باید در پروپوزال توضیح داده شود روایی آن چگونه بررسی خواهد شد. در این حالت، چون ابزار سابقه استفاده مشخصی ندارد، پژوهشگر باید نشان دهد سؤالها را بر اساس منبع و منطق علمی طراحی کرده و برای تأیید آنها برنامه دارد.
معمولاً در ابزارهای محققساخته، ابتدا سؤالها بر اساس اهداف پژوهش، متغیرها و مرور منابع علمی طراحی میشوند. سپس نسخه اولیه ابزار در اختیار استاد راهنما و چند نفر از متخصصان حوزه مورد مطالعه قرار میگیرد تا درباره تناسب سؤالها، وضوح عبارات، کامل بودن محتوا و ارتباط هر سؤال با هدف پژوهش نظر بدهند.
برای مثال، میتوان نوشت:
«برای بررسی روایی پرسشنامه محققساخته، ابتدا سؤالها بر اساس اهداف پژوهش و مرور منابع علمی طراحی میشود. سپس نسخه اولیه پرسشنامه در اختیار استاد راهنما و ۱۰ نفر از متخصصان حوزه مورد مطالعه قرار میگیرد. متخصصان هر سؤال را از نظر تناسب با متغیرهای پژوهش، وضوح عبارتها، ضرورت سؤال و پوشش محتوایی بررسی خواهند کرد. پس از دریافت نظر متخصصان، اصلاحات لازم در پرسشنامه اعمال میشود و در صورت نیاز، شاخصهای روایی محتوا مانند CVR و CVI محاسبه خواهد شد.»
این نمونه برای پروپوزال مناسبتر است، چون فقط نمیگوید «روایی با نظر متخصصان تأیید میشود»؛ بلکه توضیح میدهد چه کسانی ابزار را بررسی میکنند، چه جنبههایی را میسنجند و بعد از دریافت نظر آنها چه اتفاقی میافتد.
روشهای رایج بررسی روایی
روش بررسی روایی به نوع ابزار و هدف پژوهش بستگی دارد. در پروپوزالهای دانشجویی، معمولاً چند نوع روایی بیشتر دیده میشود:
- روایی صوری (Face Validity): یعنی ظاهر سؤالها، قابل فهم بودن عبارات و مناسب بودن آنها برای پاسخدهندگان بررسی شود. برای مثال، آیا سؤالها ساده، روشن و بدون ابهام نوشته شدهاند یا نه.
- روایی محتوایی (Content Validity): یعنی متخصصان بررسی کنند سؤالهای ابزار تا چه اندازه محتوای اصلی موضوع پژوهش را پوشش میدهند. این نوع روایی برای پرسشنامههای محققساخته بسیار رایج است.
- روایی سازه (Construct Validity): زمانی مطرح میشود که ابزار قرار است یک مفهوم غیرمستقیم یا چندبعدی را بسنجد؛ مانند اضطراب، کیفیت زندگی، رضایت شغلی یا نگرش. در این حالت، گاهی از روشهایی مانند تحلیل عاملی استفاده میشود.
- روایی ملاکی (Criterion Validity): زمانی استفاده میشود که نتایج ابزار با یک معیار یا ابزار معتبر دیگر مقایسه شود. این روش در همه پروپوزالها رایج نیست، اما در پژوهشهای ابزارسازی یا اعتبارسنجی کاربرد دارد.
CVR و CVI در گزارش روایی محتوایی
در برخی پژوهشها، برای گزارش دقیقتر روایی محتوایی از شاخصهای CVR و CVI استفاده میشود. این شاخصها معمولاً بر اساس نظر گروهی از متخصصان محاسبه میشوند. یعنی ابزار در اختیار چند نفر از خبرگان حوزه پژوهش قرار میگیرد و آنها هر سؤال را از نظر ضرورت، ارتباط با موضوع، وضوح و تناسب بررسی میکنند.
CVR یا نسبت روایی محتوا (Content Validity Ratio) بیشتر به ضرورت سؤال مربوط است. متخصصان مشخص میکنند هر سؤال برای سنجش متغیر پژوهش ضروری است، مفید است یا ضرورتی ندارد. بر اساس نظر آنها، مشخص میشود کدام سؤالها باید حفظ شوند، اصلاح شوند یا حذف شوند.
CVI یا شاخص روایی محتوا (Content Validity Index) بیشتر به کیفیت سؤالها از نظر ارتباط، وضوح و تناسب با موضوع میپردازد. ممکن است یک سؤال از نظر موضوعی مناسب باشد، اما عبارت آن برای پاسخدهنده مبهم باشد. در این حالت، متخصصان میتوانند پیشنهاد دهند متن سؤال اصلاح شود.
در پروپوزال لازم نیست فرمول CVR و CVI نوشته شود، مگر اینکه استاد یا قالب دانشگاه چنین چیزی بخواهد. مهمتر این است که توضیح دهید چند متخصص ابزار را بررسی میکنند، چه جنبههایی را ارزیابی میکنند و نتیجه این بررسی چگونه در اصلاح ابزار استفاده میشود.
برای مثال:
«برای بررسی روایی محتوایی ابزار، نسخه اولیه پرسشنامه در اختیار ۱۰ نفر از متخصصان حوزه مورد مطالعه قرار میگیرد. متخصصان هر سؤال را از نظر ضرورت، ارتباط با هدف پژوهش، وضوح عبارت و پوشش محتوایی ارزیابی خواهند کرد. سپس بر اساس نظر آنان، شاخصهای CVR و CVI محاسبه شده و سؤالهایی که امتیاز لازم را کسب نکنند، اصلاح یا حذف خواهند شد.»
پس هنگام نوشتن روایی در پروپوزال، بهتر است سه موضوع روشن باشد: ابزار پژوهش چیست، روایی آن با چه روشی بررسی شده یا خواهد شد، و چه منبع یا افرادی این روایی را تأیید کردهاند. هرچه این بخش دقیقتر و مستندتر نوشته شود، داور راحتتر میتواند درباره مناسب بودن ابزار پژوهش قضاوت کند.
نمونه نوشتن روایی و پایایی در پروپوزال
در ادامه چند الگوی قابل ویرایش برای نوشتن روایی و پایایی در پروپوزال آورده شده است. این نمونهها باید بر اساس ابزار واقعی پژوهش، منبع معتبر و نظر استاد راهنما تکمیل شوند.
نمونه برای ابزار استاندارد یا آماده
«در این پژوهش برای سنجش [نام متغیر] از پرسشنامه استاندارد [نام پرسشنامه] استفاده میشود. روایی این ابزار در مطالعه [نام پژوهشگر/پژوهشگران] از طریق [نوع روایی، مانند روایی محتوایی یا سازه] بررسی و تأیید شده است. پایایی پرسشنامه نیز در همان مطالعه با استفاده از [روش پایایی، مانند آلفای کرونباخ] محاسبه شد و مقدار آن برای کل ابزار [عدد] گزارش گردید. با توجه به تأیید روایی و پایایی این ابزار در پژوهشهای پیشین، پرسشنامه مذکور برای استفاده در پژوهش حاضر مناسب در نظر گرفته میشود.»
در این نمونه، نام پرسشنامه، منبع، نوع روایی، روش پایایی و عدد گزارششده باید از مقاله یا منبع اصلی ابزار استخراج شود.
نمونه برای ابزار محققساخته
«در این پژوهش، پرسشنامه محققساخته بر اساس اهداف پژوهش، متغیرهای اصلی و مرور منابع علمی طراحی خواهد شد. برای بررسی روایی ابزار، نسخه اولیه پرسشنامه در اختیار استاد راهنما و تعدادی از متخصصان حوزه مورد مطالعه قرار میگیرد تا سؤالها از نظر تناسب با اهداف پژوهش، وضوح عبارات، ضرورت سؤالها و پوشش محتوایی بررسی شوند. پس از دریافت نظر متخصصان، اصلاحات لازم اعمال خواهد شد. برای بررسی پایایی نیز پرسشنامه بهصورت آزمایشی روی تعدادی از افراد مشابه جامعه پژوهش اجرا شده و پایایی آن با استفاده از [روش مناسب، مانند آلفای کرونباخ] محاسبه خواهد شد.»
این نمونه برای زمانی مناسب است که ابزار هنوز در مرحله طراحی است و پژوهشگر باید در پروپوزال نشان دهد روایی و پایایی آن چگونه بررسی خواهد شد.
نمونه برای ابزار ترجمهشده یا نسخه فارسی
«در پژوهش حاضر از نسخه فارسی پرسشنامه [نام ابزار] استفاده میشود. نسخه اصلی این ابزار توسط [نام طراح] طراحی شده و در مطالعات مختلف به کار رفته است. روایی و پایایی نسخه فارسی آن نیز در مطالعه [نام پژوهشگر/پژوهشگران] بررسی شده است. در آن مطالعه، روایی ابزار از طریق [نوع روایی] تأیید شد و پایایی آن با استفاده از [روش پایایی] برابر با [عدد] گزارش گردید. بنابراین، نسخه فارسی این ابزار برای استفاده در جامعه مورد مطالعه مناسب در نظر گرفته میشود.»
در پروپوزال واقعی نباید اعداد، نام پژوهشگران یا نوع روایی بهصورت فرضی نوشته شوند. همه این اطلاعات باید از منبع معتبر ابزار یا از برنامه واقعی پژوهش استخراج شوند.
اشتباهات رایج در نوشتن روایی و پایایی در پروپوزال
در نوشتن روایی و پایایی، هدف این است که داور بداند ابزار پژوهش از نظر علمی قابل اعتماد و قابل دفاع است. با این حال، بعضی خطاهای رایج باعث میشود این بخش ضعیف یا ناقص به نظر برسد.
نوشتن جملههای کلی
جملههایی مثل «روایی و پایایی ابزار تأیید شده است» کافی نیستند. باید مشخص شود روایی با چه روشی بررسی شده، پایایی با چه شاخصی سنجیده شده و این اطلاعات از کدام منبع آمده است.
نیاوردن منبع و عدد پایایی
اگر ابزار استاندارد است، باید منبع آن و مطالعهای که روایی و پایایی را گزارش کرده ذکر شود. همچنین در بخش پایایی، فقط نام روش کافی نیست؛ مقدار پایایی هم باید نوشته شود.
اشتباه گرفتن روایی و پایایی
روایی یعنی ابزار همان متغیر مورد نظر را بسنجد؛ پایایی یعنی نتایج ابزار ثبات داشته باشد. برای مثال، آلفای کرونباخ مربوط به پایایی است، نه روایی. نظر متخصصان درباره تناسب سؤالها نیز بیشتر به روایی صوری یا محتوایی مربوط میشود.
انتخاب روش نامناسب برای پایایی
آلفای کرونباخ برای پرسشنامههای چندسؤالی، بهویژه طیف لیکرت، رایج است؛ اما برای همه ابزارها مناسب نیست. برای چکلیستهای مشاهدهای یا ارزیابی چند نفره، ممکن است پایایی بین ارزیابان گزینه مناسبتری باشد.
بیتوجهی به نسخه فارسی ابزار
اگر از نسخه فارسی یک ابزار خارجی استفاده میشود، بهتر است روایی و پایایی نسخه فارسی گزارش شود. معتبر بودن نسخه اصلی همیشه به معنای مناسب بودن نسخه ترجمهشده برای جامعه فارسیزبان نیست.
توضیح ندادن ابزار محققساخته
اگر ابزار توسط پژوهشگر طراحی شده باشد، باید توضیح داده شود روایی آن با نظر چه کسانی بررسی میشود و پایایی آن با چه روشی سنجیده خواهد شد؛ مثلاً اجرای آزمایشی و محاسبه آلفای کرونباخ.
نوشتن یک توضیح برای چند ابزار
اگر پژوهش چند ابزار دارد، روایی و پایایی هرکدام باید جداگانه نوشته شود. هر ابزار ممکن است منبع، روش روایی و روش پایایی متفاوتی داشته باشد.
در مجموع، روایی و پایایی نباید مبهم، بدون منبع یا صرفاً تشریفاتی نوشته شود. این بخش باید نشان دهد ابزار پژوهش با هدف تحقیق هماهنگ است و میتواند دادههایی قابل اعتماد تولید کند.
سوالات متداول
روایی و پایایی در پروپوزال در کدام بخش نوشته میشود؟
روایی و پایایی معمولاً در بخش روش تحقیق و در ادامه معرفی ابزار گردآوری دادهها نوشته میشود. ابتدا ابزار پژوهش معرفی میشود و سپس توضیح داده میشود که روایی و پایایی آن چگونه تأیید شده یا قرار است چگونه بررسی شود.
آیا برای همه پروپوزالها باید روایی و پایایی نوشته شود؟
اگر پژوهش از ابزار گردآوری داده مانند پرسشنامه، چکلیست، آزمون، فرم مشاهده یا مصاحبه ساختاریافته استفاده کند، باید درباره روایی و پایایی ابزار توضیح داده شود. اما در پژوهشهایی که ابزار اندازهگیری مشخصی ندارند، نحوه گزارش این بخش ممکن است متفاوت باشد.
اگر پرسشنامه استاندارد باشد، باز هم باید روایی و پایایی بنویسیم؟
بله. استاندارد بودن پرسشنامه بهتنهایی کافی نیست. در پروپوزال باید منبع پرسشنامه، مطالعهای که روایی و پایایی آن را گزارش کرده، نوع روایی و مقدار پایایی ذکر شود. اگر از نسخه فارسی ابزار استفاده میشود، بهتر است روایی و پایایی نسخه فارسی نیز نوشته شود.
اگر ابزار پژوهش محققساخته باشد، روایی و پایایی چگونه نوشته میشود؟
در ابزار محققساخته باید توضیح داده شود ابزار چگونه طراحی شده، چه کسانی روایی آن را بررسی میکنند و پایایی آن با چه روشی سنجیده خواهد شد. برای مثال، میتوان نوشت پرسشنامه پس از طراحی اولیه در اختیار متخصصان قرار میگیرد و سپس بهصورت آزمایشی اجرا میشود تا پایایی آن با آلفای کرونباخ محاسبه شود.
آلفای کرونباخ در پروپوزال برای چه چیزی استفاده میشود؟
آلفای کرونباخ یکی از روشهای رایج سنجش پایایی است و بیشتر برای پرسشنامههای چندسؤالی، بهویژه پرسشنامههای دارای طیف لیکرت، استفاده میشود. این شاخص نشان میدهد سؤالهای ابزار تا چه اندازه با هم هماهنگ هستند.
عدد آلفای کرونباخ باید چند باشد؟
در بسیاری از پژوهشهای دانشجویی، مقدار آلفای کرونباخ بالاتر از ۰/۷۰ معمولاً قابل قبول در نظر گرفته میشود. البته این عدد برای همه ابزارها و همه رشتهها یک معیار قطعی نیست و باید با توجه به نوع ابزار و نظر استاد راهنما تفسیر شود.
تفاوت CVR و CVI چیست؟
CVR بیشتر نشان میدهد هر سؤال از نظر متخصصان تا چه اندازه برای ابزار ضروری است. CVI نیز میزان ارتباط، وضوح و تناسب سؤالها با موضوع پژوهش را بررسی میکند. این دو شاخص معمولاً برای بررسی روایی محتوایی ابزارهای محققساخته به کار میروند.
آیا روایی و پایایی باید برای هر ابزار جداگانه نوشته شود؟
بله. اگر پژوهش چند ابزار مختلف دارد، روایی و پایایی هر ابزار باید جداگانه توضیح داده شود. برای مثال، اگر هم از پرسشنامه کیفیت زندگی و هم از چکلیست اطلاعات بالینی استفاده میشود، نمیتوان برای هر دو فقط یک جمله کلی نوشت.
جمع بندی
روایی و پایایی در پروپوزال بخشی است که نشان میدهد ابزار پژوهش تا چه اندازه برای جمعآوری دادههای دقیق و قابل اعتماد مناسب است. اگر این قسمت درست نوشته نشود، حتی یک موضوع خوب و روش تحقیق منظم هم ممکن است از نظر داور قابل دفاع نباشد.
برای نوشتن این بخش، ابتدا باید ابزار پژوهش بهدرستی معرفی شود. سپس باید مشخص شود روایی ابزار چگونه تأیید شده یا قرار است چگونه بررسی شود و پایایی آن با چه روش یا شاخصی گزارش میشود. اگر ابزار استاندارد باشد، باید به منابع قبلی، نوع روایی و مقدار پایایی گزارششده اشاره کرد. اگر ابزار محققساخته باشد، باید مراحل بررسی روایی با نظر متخصصان و سنجش پایایی، مانند اجرای آزمایشی و محاسبه آلفای کرونباخ، توضیح داده شود.
در نهایت، بخش روایی و پایایی نباید با جملههای کلی و بدون منبع نوشته شود. متن این قسمت باید کوتاه، روشن، مستند و متناسب با نوع ابزار پژوهش باشد تا خواننده بداند دادههای تحقیق بر پایه ابزاری معتبر و قابل اعتماد گردآوری خواهند شد.
منابع
- Cronbach, L. J. (1951). Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika, 16, 297–334.
- Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563–575.
- Polit, D. F., Beck, C. T., & Owen, S. V. (2007). Is the CVI an acceptable indicator of content validity? Appraisal and recommendations. Research in Nursing & Health, 30(4), 459–467.