پرسشنامه یکی از ابزارهای اصلی جمعآوری داده در پژوهشهای علمی، مقالهها، پایان نامهها و بررسیهای سازمانی است. ارزش یک پرسشنامه فقط به تعداد سؤالهای آن نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که سؤالها چقدر با هدف تحقیق، متغیرهای پژوهش و جامعه آماری هماهنگ باشند.
در ادامه توضیح میدهیم پرسشنامه چیست و انواع آن کداماند، چه کاربردی دارد، فرمت پرسشنامه چگونه تنظیم میشود و برای ساخت یا انتخاب یک پرسشنامه معتبر باید به چه نکاتی توجه کرد.
پرسشنامه چیست؟
پرسشنامه ابزاری برای گردآوری و ثبت دادههاست که از مجموعهای از پرسشها یا گویههای مرتبط تشکیل میشود. این پرسشها با هدف دریافت اطلاعات مشخص از پاسخدهندگان طراحی میشوند؛ اطلاعاتی که میتواند دیدگاه، تجربه، رفتار، نگرش، میزان رضایت، سطح آگاهی یا ویژگیهای فردی آنها را نشان دهد.
برای درک بهتر پرسشنامه، باید به نقش آن در تحقیق توجه کرد. پژوهشگر معمولاً نمیتواند فقط با چند گفتوگوی پراکنده یا برداشت شخصی درباره یک موضوع نتیجهگیری کند. او به دادههایی نیاز دارد که از افراد مختلف، با سؤالهای یکسان و در یک چارچوب مشخص جمعآوری شده باشند. پرسش نامه دقیقاً همین کار را انجام میدهد.
در پرسشنامه، همه پاسخدهندگان با مجموعهای یکسان از سؤالها روبهرو میشوند. این موضوع باعث میشود پاسخها قابل مقایسه باشند. برای مثال، وقتی از همه افراد یک گروه درباره میزان رضایت، نگرش یا تجربهشان با سؤالهای مشابه پرسیده میشود، پژوهشگر میتواند پاسخها را کنار هم بگذارد، الگوها را تشخیص دهد و نتیجهگیری دقیقتری داشته باشد.
البته هر مجموعه سؤال را نمیتوان یک پرسشنامه علمی دانست. پرسش نامه زمانی ارزش پژوهشی دارد که سؤالهای آن با هدف تحقیق هماهنگ باشند. هر پرسش باید مشخص کند چه چیزی را میسنجد، چرا در پرسشنامه قرار گرفته و پاسخ آن چه کمکی به تحلیل موضوع میکند.
بنابراین، پیش از طراحی پرسشنامه باید سه چیز روشن باشد: پژوهشگر چه دادهای نیاز دارد، این داده قرار است از چه افرادی جمعآوری شود و پاسخها چگونه بررسی میشوند. هرچه ارتباط میان هدف تحقیق، سؤالها و جامعه مورد بررسی دقیقتر باشد، پرسش نامه کاربردیتر و قابل اعتمادتر خواهد بود.رمیاد:
کاربرد پرسشنامه چیست؟
پرسشنامه زمانی کاربرد دارد که پژوهشگر بخواهد یک موضوع را از نگاه افراد مختلف بررسی کند و پاسخها را در قالبی منظم به دست آورد. این ابزار کمک میکند دادهها فقط بر اساس برداشت شخصی یا چند گفتوگوی پراکنده نباشند، بلکه از گروهی از پاسخدهندگان و با سؤالهای یکسان جمعآوری شوند.
سنجش نظر، نگرش و تجربه افراد
یکی از مهمترین کاربردهای پرسشنامه، سنجش دیدگاه افراد درباره یک موضوع مشخص است. برای مثال، پژوهشگر میتواند با پرسشنامه بررسی کند افراد درباره یک روش آموزشی، یک خدمت درمانی، یک محصول، یک تصمیم سازمانی یا یک تجربه خاص چه نظری دارند.
در این حالت، پرسشنامه کمک میکند پاسخها از حالت پراکنده خارج شوند و در قالبی قابل بررسی قرار بگیرند.
بررسی متغیرهای پژوهش
در بسیاری از مقالهها و پایان نامهها، پرسش نامه برای سنجش متغیرهای تحقیق استفاده میشود. متغیرهایی مثل رضایت شغلی، کیفیت زندگی، اضطراب، انگیزه تحصیلی، رفتار خرید، خودمراقبتی یا نگرش مشتریان معمولاً بهصورت مستقیم قابل مشاهده نیستند؛ بنابراین پژوهشگر آنها را با چند سؤال یا گویه مرتبط اندازهگیری میکند.
برای نمونه، اگر موضوع تحقیق درباره ارتباط خودمراقبتی و کیفیت زندگی بیماران باشد، پرسشنامه میتواند دادههای لازم را درباره هر دو متغیر فراهم کند تا پژوهشگر بتواند رابطه میان آنها را تحلیل کند.
جمعآوری اطلاعات فردی و جمعیتشناختی
گاهی بخشی از پرسش نامه برای ثبت اطلاعات پایه پاسخدهندگان استفاده میشود؛ مانند سن، جنسیت، سطح تحصیلات، شغل، سابقه کاری، وضعیت سلامت یا تجربه استفاده از یک خدمت.
این اطلاعات معمولاً به پژوهشگر کمک میکند پاسخها را دقیقتر تحلیل کند؛ مثلاً بررسی کند آیا نظر پاسخدهندگان در گروههای سنی مختلف، سطح تحصیلات متفاوت یا سابقه کاری متفاوت فرق دارد یا نه.
استفاده از پرسشنامه برای مقاله و پایان نامه
پرسشنامه برای مقاله و پایان نامه زمانی اهمیت دارد که پژوهشگر بخواهد دادههای تحقیق را مستقیماً از جامعه مورد بررسی جمعآوری کند. در این حالت، پرسشنامه فقط یک فرم ساده نیست؛ بلکه بخشی از روش تحقیق است و باید با موضوع، اهداف، متغیرها و جامعه آماری پژوهش هماهنگ باشد.
به همین دلیل، در مقاله یا پایان نامه باید مشخص شود از چه پرسشنامهای استفاده شده، این پرسشنامه چه چیزی را میسنجد و پاسخهای آن چگونه تحلیل میشوند.
کمک به تحلیل و تصمیمگیری
پرسشنامه فقط برای جمعآوری پاسخ نیست؛ هدف اصلی آن تولید دادهای است که بتوان بر اساس آن تحلیل و نتیجهگیری کرد. وقتی پرسشها درست طراحی شده باشند، پژوهشگر میتواند پاسخها را مقایسه کند، الگوها را تشخیص دهد و درباره موضوع تحقیق تصمیم دقیقتری بگیرد.
به همین دلیل، کاربرد پرسشنامه زمانی کامل میشود که پاسخها به شناخت بهتر مسئله، تحلیل علمی یا تصمیمگیری عملی کمک کنند.
انواع پرسشنامه
پرسشنامهها را میتوان از چند زاویه دستهبندی کرد. مهمترین دستهبندیها به نوع پاسخ، میزان ساختار سؤالها، منبع طراحی و روش اجرای پرسشنامه مربوط میشوند. شناخت این دستهبندیها کمک میکند پژوهشگر ابزار مناسبتری برای مقاله، پایان نامه یا طرح پژوهشی خود انتخاب کند.
انواع پرسشنامه از نظر نوع پاسخ
از نظر نوع پاسخ، پرسشنامهها معمولاً به سه گروه بسته، باز و ترکیبی تقسیم میشوند.
پرسشنامه بسته: نوعی پرسشنامه است که در آن پاسخدهنده از میان گزینههای از پیش تعیینشده انتخاب میکند. این نوع پرسشنامه برای پژوهشهای کمی مناسبتر است، چون پاسخها نظم مشخصی دارند و راحتتر میتوان آنها را تحلیل آماری کرد.
پرسشنامه باز: در این نوع پرسشنامه، پاسخدهنده گزینه آمادهای در اختیار ندارد و پاسخ خود را با کلمات خودش مینویسد. پرسشنامه باز زمانی مناسب است که پژوهشگر بخواهد دیدگاه، تجربه، دلیل یا توضیح دقیقتری از افراد دریافت کند.
پرسشنامه ترکیبی: این نوع پرسشنامه از سؤالهای باز و بسته تشکیل میشود. در پرسشنامه ترکیبی، پژوهشگر هم دادههای منظم و قابل تحلیل به دست میآورد و هم میتواند توضیحات بیشتری از پاسخدهندگان دریافت کند.
انواع پرسشنامه از نظر ساختار
از نظر ساختار، پرسشنامهها میتوانند ساختاریافته، نیمهساختاریافته یا غیرساختاریافته باشند. تفاوت این سه نوع در میزان نظم سؤالها، ترتیب آنها و آزادی پاسخدهنده در ارائه پاسخ است.
پرسشنامه ساختاریافته: در این نوع پرسشنامه، سؤالها، ترتیب آنها و معمولاً گزینههای پاسخ از قبل مشخص شدهاند. همه پاسخدهندگان با سؤالهای یکسان روبهرو میشوند و همین موضوع باعث میشود پاسخها راحتتر مقایسه و تحلیل شوند. پرسشنامه ساختاریافته بیشتر به پژوهشهای کمی نزدیک است و در مقالهها و پایان نامههایی که نیاز به تحلیل آماری دارند، کاربرد زیادی دارد.
پرسشنامه نیمهساختاریافته: در این نوع پرسشنامه، بخش اصلی سؤالها از قبل تعیین شده است، اما در بعضی قسمتها امکان پاسخ توضیحی هم وجود دارد. این نوع پرسشنامه زمانی مناسب است که پژوهشگر بخواهد هم پاسخهای قابل مقایسه داشته باشد و هم توضیحات بیشتری از پاسخدهندگان دریافت کند.
پرسشنامه غیرساختاریافته: در این نوع پرسشنامه، چارچوب سؤالها و پاسخها کاملاً ثابت نیست و پاسخدهنده آزادی بیشتری برای بیان دیدگاه خود دارد. پرسشنامه غیرساختاریافته بیشتر در پژوهشهای کیفی یا بررسیهای اکتشافی استفاده میشود؛ یعنی زمانی که هدف، شناخت عمیقتر تجربهها، دیدگاهها یا دلایل پاسخدهندگان است.
انواع پرسشنامه از نظر منبع طراحی
از نظر منبع طراحی، پرسشنامهها معمولاً به دو نوع استاندارد و محققساخته تقسیم میشوند.
پرسشنامه استاندارد: پرسشنامهای است که پیش از این طراحی شده و ویژگیهای علمی آن مانند روایی، پایایی، شیوه نمرهگذاری و حوزه کاربرد بررسی شده است. استفاده از پرسشنامه استاندارد در مقاله و پایان نامه رایج است، چون پژوهشگر میتواند به ابزاری استناد کند که قبلاً در پژوهشهای علمی استفاده شده است.
پرسشنامه محققساخته: پرسشنامهای است که پژوهشگر بر اساس هدف تحقیق، متغیرها و جامعه مورد بررسی طراحی میکند. این نوع پرسشنامه زمانی کاربرد دارد که برای موضوع پژوهش، ابزار آماده و مناسبی وجود نداشته باشد. در این حالت، پژوهشگر باید بعد از طراحی سؤالها، روایی و پایایی پرسشنامه را بررسی کند تا ابزار اعتبار علمی لازم را داشته باشد.
انواع پرسشنامه از نظر روش اجرا
پرسشنامه از نظر روش اجرا میتواند بهصورت کاغذی، آنلاین، حضوری یا تلفنی تکمیل شود. در پرسشنامه کاغذی، پاسخها روی فرم چاپشده ثبت میشوند؛ در پرسشنامه آنلاین، لینک فرم برای پاسخدهندگان ارسال میشود؛ و در روش حضوری یا تلفنی، پرسشگر سؤالها را میپرسد و پاسخها را ثبت میکند.
انتخاب روش اجرا به جامعه آماری، میزان دسترسی به پاسخدهندگان، زمان، هزینه و شرایط پژوهش بستگی دارد.
کدام نوع پرسشنامه بهتر است؟
هیچ نوع پرسشنامهای برای همه پژوهشها بهترین انتخاب نیست. نوع مناسب پرسشنامه به هدف تحقیق، نوع داده موردنیاز، جامعه آماری، روش تحلیل و شرایط اجرا بستگی دارد.
اگر هدف پژوهش تحلیل آماری و مقایسه پاسخها باشد، پرسشنامه بسته و ساختاریافته معمولاً مناسبتر است. اگر هدف شناخت عمیقتر دیدگاهها و تجربههای افراد باشد، پرسشنامه باز یا نیمهساختاریافته میتواند انتخاب بهتری باشد. همچنین اگر برای موضوع پژوهش ابزار معتبر وجود داشته باشد، استفاده از پرسشنامه استاندارد معمولاً انتخاب قابل دفاعتری است؛ البته به شرطی که با جامعه آماری، هدف پژوهش و شرایط اجرای تحقیق هماهنگ باشد.
فرمت پرسشنامه چگونه است؟
فرمت پرسشنامه به قالب کلی و ترتیب بخشهای آن گفته میشود. در یک پرسشنامه استاندارد، پاسخدهنده باید از همان ابتدا بداند موضوع پرسشنامه چیست، چرا این سؤالها مطرح شدهاند و چگونه باید به آنها پاسخ دهد.
یک فرمت پرسشنامه معمولاً از بخشهای زیر تشکیل میشود:
- عنوان: مشخصکننده موضوع اصلی پرسشنامه
- توضیح ابتدایی: توضیح کوتاه درباره هدف پرسشنامه و نحوه استفاده از پاسخها
- راهنمای پاسخدهی: راهنمای ساده برای انتخاب گزینهها یا نوشتن پاسخها
- سؤالها یا گویههای اصلی: بخش اصلی پرسشنامه برای جمعآوری دادههای موردنیاز پژوهش
- اطلاعات فردی: اطلاعاتی مثل سن، جنسیت، تحصیلات یا شغل، فقط در صورت نیاز تحقیق
- تشکر پایانی: جملهای کوتاه برای قدردانی از پاسخدهنده
وجود این بخشها باعث میشود پرسشنامه منظمتر باشد و پاسخدهنده آن را بدون ابهام تکمیل کند. در ادامه، یک نمونه ساده از فرمت پرسشنامه را میبینید:
نمونه فرمت پرسشنامه
عنوان پرسشنامه
پرسشنامه بررسی رضایت دانشجویان از خدمات آموزشی
توضیح ابتدایی
این پرسشنامه با هدف بررسی میزان رضایت دانشجویان از خدمات آموزشی طراحی شده است. پاسخهای شما محرمانه خواهد بود و فقط برای تحلیل پژوهشی استفاده میشود.
راهنمای پاسخدهی
لطفاً برای هر سؤال، گزینهای را انتخاب کنید که بیشترین نزدیکی را با نظر شما دارد.
سؤالها یا گویههای اصلی
- کیفیت تدریس استادان را چگونه ارزیابی میکنید؟
- دسترسی به منابع آموزشی برای شما مناسب بوده است؟
- زمانبندی کلاسها را تا چه اندازه مناسب میدانید؟
اطلاعات فردی یا جمعیتشناختی
سن: …… رشته تحصیلی: …… مقطع تحصیلی: ……
مراحل ساخت پرسشنامه
مراحل ساخت پرسشنامه فقط به نوشتن چند سؤال محدود نمیشود. پرسشنامه زمانی قابل استفاده است که از ابتدا بر اساس هدف تحقیق طراحی شده باشد و هر سؤال آن به جمعآوری دادهای مشخص کمک کند. به همین دلیل، پژوهشگر باید قبل از نوشتن سؤالها بداند چه چیزی را میخواهد بسنجد، این موضوع چه ابعادی دارد و پاسخها قرار است چگونه تحلیل شوند.
در یک پرسشنامه علمی، سؤالها باید با متغیرهای پژوهش، جامعه آماری و روش تحلیل دادهها هماهنگ باشند. اگر این هماهنگی وجود نداشته باشد، حتی پرسشنامهای که ظاهر مرتب و سؤالهای زیادی دارد، ممکن است دادههای مفیدی برای مقاله یا پایان نامه تولید نکند.
در ادامه، مراحل ساخت پرسشنامه را بهصورت کاربردی و مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم.
هدف و محدوده پرسشنامه را مشخص کنید
قبل از نوشتن سؤالها، باید هدف و محدوده پرسشنامه روشن باشد. یعنی پژوهشگر بداند پرسشنامه درباره چه موضوعی است، چه کسانی باید به آن پاسخ دهند، کدام بخشهای موضوع قرار است سنجیده شود و پاسخها چه کاربردی در تحلیل پژوهش دارند.
برای مشخص کردن هدف و محدوده پرسشنامه، این چهار مورد را تعیین کنید:
- موضوع اصلی پرسشنامه: پرسشنامه درباره چه چیزی است؟
- پاسخدهندگان: چه کسانی قرار است پرسشنامه را تکمیل کنند؟
- بخشهای مورد بررسی: پرسشنامه کدام بخشهای موضوع را میسنجد؟
- کاربرد پاسخها: دادههای جمعآوریشده قرار است برای چه تحلیلی استفاده شوند؟
برای مثال، در پرسشنامه بررسی رضایت دانشجویان از خدمات آموزشی، این موارد میتواند به شکل زیر مشخص شود:
- موضوع اصلی: رضایت از خدمات آموزشی دانشگاه
- پاسخدهندگان: دانشجویان دانشگاه
- بخشهای مورد بررسی: کیفیت تدریس، برنامهریزی کلاسها، منابع آموزشی، امکانات دانشگاه و پاسخگویی کارکنان آموزش
- کاربرد پاسخها: تحلیل میزان رضایت دانشجویان از هر بخش و شناسایی نقاط ضعف یا قوت خدمات آموزشی
وقتی این چهار مورد مشخص باشد، طراحی سؤالها هدفمندتر میشود. هر سؤالی که به موضوع، پاسخدهندگان، بخشهای مورد بررسی یا کاربرد تحلیل ارتباط نداشته باشد، بهتر است وارد پرسشنامه نشود.
شاخصهای قابل سنجش را مشخص کنید
بعد از تعیین هدف و محدوده پرسشنامه، باید مشخص شود هر بخش از موضوع با چه معیارهایی سنجیده میشود. شاخصها کمک میکنند پژوهشگر بداند در مرحله بعد، سؤالها باید دقیقاً درباره چه جنبههایی نوشته شوند.
برای مثال، در پرسشنامه بررسی رضایت دانشجویان از خدمات آموزشی، بخش «کیفیت تدریس» میتواند با شاخصهایی مانند قابل فهم بودن توضیحات استاد، تسلط بر محتوای درس، نظم در ارائه مطالب و پاسخگویی به سؤالهای دانشجویان سنجیده شود.
در این مرحله، پژوهشگر هنوز سؤال نهایی نمینویسد؛ فقط مشخص میکند هر بخش از پرسشنامه باید چه جنبههایی را پوشش دهد. این کار باعث میشود سؤالهای پرسشنامه در مرحله بعد دقیقتر، مرتبطتر و قابل تحلیلتر طراحی شوند.
سؤالهای پرسشنامه را بنویسید
بعد از مشخص شدن شاخصها، برای هر شاخص چند سؤال مستقیم و قابل پاسخ بنویسید. هر سؤال باید دقیقاً به یک موضوع مشخص مربوط باشد و پاسخ آن در تحلیل پژوهش قابل استفاده باشد.
برای نوشتن سؤالها، این نکات را رعایت کنید:
- سؤال کوتاه و روشن باشد.
- هر سؤال فقط یک موضوع را بسنجد.
- سؤال به یکی از شاخصهای پرسشنامه مربوط باشد.
- از کلمات کلی مثل «خوب»، «بد»، «زیاد» و «مناسب» بدون توضیح دقیق استفاده نشود.
- سؤال طوری نوشته نشود که پاسخدهنده را به یک جواب خاص هدایت کند.
- زبان سؤال با سطح فهم پاسخدهندگان هماهنگ باشد.
برای مثال، اگر شاخص موردنظر قابل فهم بودن توضیحات استاد باشد، سؤال باید مستقیم و مشخص نوشته شود:
ضعیف: آیا استادان خوب درس میدهند؟
بهتر: توضیحات استادان تا چه اندازه برای شما قابل فهم است؟
نمونه اول دقیق نیست، چون «خوب درس دادن» معنای مشخصی ندارد و هر دانشجو ممکن است برداشت متفاوتی از آن داشته باشد. نمونه دوم بهتر است، چون دقیقاً یک موضوع را میسنجد: قابل فهم بودن توضیحات استاد.
همچنین سؤالهای چندموضوعی ننویسید. مثلاً سؤال «آیا از کیفیت تدریس و امکانات آموزشی رضایت دارید؟» مناسب نیست؛ چون کیفیت تدریس و امکانات آموزشی دو موضوع جدا هستند و باید در دو سؤال جداگانه سنجیده شوند.
در پایان این مرحله، برای هر شاخص باید چند سؤال روشن، مرتبط و قابل تحلیل داشته باشید.
نوع پاسخ دهی را انتخاب کنید
بعد از نوشتن سؤالها، باید مشخص کنید پاسخدهنده چگونه به هر سؤال جواب بدهد. نوع پاسخدهی باید با هدف سؤال هماهنگ باشد؛ چون اگر گزینهها درست انتخاب نشوند، تحلیل پاسخها سخت یا غیرقابل استفاده میشود.
برای انتخاب نوع پاسخ، به این نکات توجه کنید:
۱. طیف لیکرت: اگر میخواهید میزان رضایت، موافقت، نگرش یا شدت یک نظر را بسنجید، از طیف لیکرت استفاده کنید.
مثال: کاملاً مخالفم / مخالفم / نظری ندارم / موافقم / کاملاً موافقم
۲. گزینههای بله / خیر: اگر سؤال فقط دو پاسخ مشخص دارد، از گزینههای بله / خیر استفاده کنید.
مثال: آیا در این ترم از سامانه آموزشی دانشگاه استفاده کردهاید؟
بله / خیر
۳. سؤال چندگزینهای: اگر پاسخهای احتمالی از قبل مشخص هستند، از سؤال چندگزینهای استفاده کنید.
مثال: بیشتر از کدام منبع آموزشی استفاده میکنید؟
کتاب / جزوه / ویدئو آموزشی / سامانه آموزشی
۴. پاسخ تشریحی: اگر میخواهید پاسخدهنده توضیح، دلیل یا تجربه بیشتری ارائه دهد، از پاسخ تشریحی استفاده کنید.
مثال: مهمترین مشکل شما در استفاده از خدمات آموزشی دانشگاه چیست؟
برای مثال، در پرسشنامه بررسی رضایت دانشجویان از خدمات آموزشی، سؤال «توضیحات استادان تا چه اندازه برای شما قابل فهم است؟» بهتر است با طیف لیکرت طراحی شود:
خیلی کم / کم / متوسط / زیاد / خیلی زیاد
در این مرحله، برای هر سؤال باید نوع پاسخ مناسب انتخاب شود. گزینهها باید روشن، کامل و قابل تحلیل باشند. اگر گزینههای پاسخ مبهم، ناقص یا نامرتبط باشند، پاسخدهنده سردرگم میشود و دادههای پرسشنامه کیفیت لازم را نخواهند داشت.
ترتیب سؤالها را تنظیم کنید
بعد از انتخاب نوع پاسخدهی، باید سؤالها را با ترتیب درست در پرسشنامه قرار دهید. سؤالها نباید پراکنده و بدون نظم کنار هم بیایند؛ چون ترتیب نامناسب میتواند پاسخدهنده را خسته یا سردرگم کند.
برای تنظیم ترتیب سؤالها، این نکات را رعایت کنید:
- سؤالهای سادهتر و عمومیتر را در ابتدای پرسشنامه قرار دهید.
- سؤالهای مرتبط با یک موضوع را کنار هم بیاورید.
- از جابهجایی ناگهانی بین موضوعات مختلف خودداری کنید.
- سؤالهای تخصصیتر را بعد از سؤالهای سادهتر قرار دهید.
- سؤالهای حساس، شخصی یا دشوار را در ابتدای پرسشنامه نیاورید.
- اگر پرسشنامه چند بخش دارد، برای هر بخش عنوان کوتاه و روشن بگذارید.
ترتیب درست سؤالها باعث میشود پرسشنامه روانتر باشد و پاسخدهنده با دقت بیشتری به سؤالها جواب دهد. اگر سؤالها پراکنده یا بدون نظم باشند، احتمال پاسخهای ناقص، عجولانه یا بیدقت بیشتر میشود.
روایی پرسشنامه را بررسی کنید
بعد از تنظیم سؤالها، باید مطمئن شوید پرسشنامه واقعاً همان چیزی را میسنجد که برای آن طراحی شده است. به این موضوع روایی پرسشنامه گفته میشود.
برای بررسی روایی، پرسشنامه را در اختیار چند نفر آشنا با موضوع پژوهش قرار دهید؛ مثل استاد راهنما، متخصص روش تحقیق یا فردی که در حوزه موضوعی تحقیق تجربه دارد. آنها باید بررسی کنند که:
- سؤالها با هدف پرسشنامه هماهنگ هستند یا نه.
- هر سؤال به یکی از بخشها یا شاخصهای پرسشنامه مربوط است یا نه.
- سؤالها مبهم، تکراری یا خارج از موضوع نیستند.
- پرسشنامه بخش مهمی از موضوع را جا نینداخته است.
- زبان سؤالها برای پاسخدهندگان قابل فهم است.
اگر در این بررسی مشخص شود بعضی سؤالها نامرتبط، مبهم یا تکراری هستند، باید اصلاح یا حذف شوند. همچنین اگر بخشی از موضوع پوشش داده نشده باشد، لازم است سؤالهای جدیدی به پرسشنامه اضافه شود.
در پایان این مرحله، پرسشنامه باید از نظر محتوایی قابل دفاع باشد؛ یعنی بتوان توضیح داد که سؤالهای آن با هدف تحقیق و موضوع مورد بررسی ارتباط مستقیم دارند.
پرسشنامه را بهصورت آزمایشی اجرا کنید و پایایی آن را بسنجید
قبل از اجرای اصلی، بهتر است پرسشنامه روی گروه کوچکی از افراد مشابه جامعه آماری اجرا شود. به این کار اجرای آزمایشی یا تست پایلوت (Pilot Test) گفته میشود.
هدف از اجرای پایلوت این است که قبل از جمعآوری دادههای اصلی، مشکلات احتمالی پرسشنامه مشخص شود؛ مانند سؤالهای مبهم، گزینههای پاسخدهی ناقص، طولانی بودن پرسشنامه یا ترتیب نامناسب سؤالها. در این مرحله میتوان از پاسخدهندگان بازخورد گرفت و بخشهایی را که برای آنها نامفهوم یا دشوار بوده، اصلاح کرد.
در پژوهشهای کمی، بعد از اجرای آزمایشی میتوان پایایی پرسشنامه را هم بررسی کرد. پایایی یعنی پرسشنامه در شرایط مشابه، نتایج قابل اعتماد و نسبتاً پایدار بدهد. یکی از روشهای رایج برای بررسی پایایی پرسشنامههای طیفی یا چندبخشی، آلفای کرونباخ است.
تعداد افراد در اجرای پایلوت معمولاً محدودتر از نمونه اصلی پژوهش است و عدد ثابت و یکسانی برای همه تحقیقات ندارد. مهم این است که اجرای آزمایشی بتواند ایرادهای پرسشنامه را پیش از اجرای نهایی نشان دهد.
نکته: در بعضی پژوهشها، بهویژه زمانی که هدف اعتبارسنجی یک ابزار جدید است، ممکن است بررسیهای پیشرفتهتری مانند تحلیل عاملی یا روایی سازه نیز انجام شود. این بررسیها معمولاً به داده کافی نیاز دارند و بیشتر بعد از جمعآوری پاسخها انجام میشوند؛ اما در طراحی معمول پرسشنامه برای مقاله یا پایان نامه، بررسی روایی محتوایی، اجرای آزمایشی و سنجش پایایی از مراحل اصلی و کاربردیتر هستند.
نسخه نهایی پرسشنامه را اصلاح و آماده کنید
بعد از بررسی روایی، اجرای پایلوت و سنجش پایایی، باید پرسشنامه را بر اساس نتایج بهدستآمده اصلاح کنید. در این مرحله، هدف این است که نسخه نهایی پرسشنامه برای اجرای اصلی آماده شود.
در بازبینی نهایی، این موارد را بررسی کنید:
در پایان این مرحله، پرسشنامه باید از نظر محتوا، ترتیب، زبان، گزینههای پاسخدهی و ظاهر کلی آماده اجرا باشد. بعد از آمادهسازی نسخه نهایی، پژوهشگر میتواند پرسشنامه را در جامعه آماری اصلی توزیع کند و دادههای موردنیاز مقاله، پایان نامه یا طرح پژوهشی را جمعآوری کند.
نمونه پرسشنامه
برای آشنایی بهتر با ساختار یک پرسشنامه واقعی، میتوانید پرسشنامه چندبعدی رضایت از زندگی دانشآموزان هیوبنر (MSLSS) را بررسی کنید. این پرسشنامه از ۴۰ سؤال تشکیل شده و میزان رضایت دانشآموزان از زندگی را در پنج بُعد خانواده، دوستان، مدرسه، محیط زندگی و خود میسنجد.
پاسخها در این پرسشنامه با طیف لیکرت ششدرجهای، از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم»، ثبت میشوند. بعضی سؤالها نیز بهصورت معکوس نمرهگذاری میشوند. در فایل کامل پرسشنامه، علاوه بر سؤالها و گزینههای پاسخدهی، روش نمرهگذاری، سؤالهای معکوس، ابعاد پرسشنامه و اطلاعات مربوط به روایی و پایایی نیز ارائه شده است.
این نمونه نشان میدهد که چگونه میتوان یک مفهوم کلی مانند رضایت از زندگی را به چند بُعد مشخص تقسیم کرد و برای سنجش هر بُعد، سؤالهای مرتبطی در نظر گرفت.
سوالات متداول
پرسشنامه یعنی چه؟
پرسشنامه یعنی یک ابزار منظم برای جمعآوری اطلاعات از افراد. این ابزار از چند سؤال مرتبط تشکیل میشود و به پژوهشگر کمک میکند دادههایی درباره نظر، تجربه، نگرش، رفتار، رضایت یا ویژگیهای پاسخدهندگان به دست آورد.
چه زمانی باید از پرسشنامه استفاده کنیم؟
وقتی پژوهشگر بخواهد اطلاعات یکسانی را از تعداد زیادی پاسخدهنده جمعآوری کند، پرسشنامه گزینه مناسبی است. برای مثال، بررسی رضایت دانشجویان، سنجش نگرش کارکنان، ارزیابی کیفیت خدمات یا جمعآوری داده برای مقاله و پایان نامه معمولاً با پرسشنامه انجام میشود.
آیا هر مجموعه سؤال را میتوان پرسشنامه دانست؟
نه. هر مجموعه سؤال الزاماً پرسشنامه علمی نیست. پرسشنامه زمانی ارزش پژوهشی دارد که سؤالهای آن با هدف تحقیق، متغیرهای پژوهش، جامعه آماری و روش تحلیل دادهها هماهنگ باشند.
پرسشنامه خوب چه ویژگیهایی دارد؟
پرسشنامه خوب باید هدف مشخصی داشته باشد، سؤالهای آن روشن و قابل فهم باشند، هر سؤال فقط یک موضوع را بسنجد و پاسخها قابل تحلیل باشند. همچنین بهتر است پیش از اجرای اصلی، روایی و پایایی پرسشنامه بررسی شود.
برای مقاله و پایان نامه بهتر است پرسشنامه آماده استفاده کنیم یا خودمان طراحی کنیم؟
اگر برای موضوع پژوهش، پرسشنامه معتبر و متناسب وجود داشته باشد، استفاده از پرسشنامه آماده میتواند انتخاب بهتری باشد. اما اگر موضوع خاص باشد یا ابزار مناسبی وجود نداشته باشد، پژوهشگر میتواند پرسشنامه محققساخته طراحی کند؛ البته در این حالت باید روایی و پایایی آن را بررسی کند.
روایی و پایایی پرسشنامه چرا مهم است؟
روایی نشان میدهد پرسشنامه واقعاً همان چیزی را میسنجد که برای آن طراحی شده است. پایایی هم نشان میدهد پاسخهای پرسشنامه تا چه اندازه قابل اعتماد و پایدار هستند. اگر روایی و پایایی بررسی نشود، نتایج بهدستآمده از پرسشنامه ممکن است قابل دفاع نباشد.
پرسشنامه چند سؤال باید داشته باشد؟
تعداد سؤالهای پرسشنامه عدد ثابتی ندارد و به موضوع تحقیق، تعداد شاخصها، نوع پاسخدهندگان و روش تحلیل بستگی دارد. مهم این است که پرسشنامه نه آنقدر کوتاه باشد که موضوع را ناقص بسنجد و نه آنقدر طولانی باشد که پاسخدهنده را خسته کند.
نمونه پرسشنامه چه کمکی به پژوهشگر میکند؟
نمونه پرسشنامه به پژوهشگر کمک میکند با ساختار پرسشنامه، نوع سؤالها، گزینههای پاسخدهی و نحوه تنظیم بخشهای مختلف آشنا شود. با این حال، هیچ نمونهای نباید بدون بررسی منبع، هدف طراحی، روایی، پایایی و تناسب با موضوع پژوهش استفاده شود.
جمع بندی
پرسشنامه زمانی به یک ابزار پژوهشی قابل استفاده تبدیل میشود که با هدف مشخص طراحی شده باشد. در واقع، ارزش پرسشنامه فقط به تعداد سؤالها یا ظاهر منظم آن نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که هر سؤال چه دادهای تولید میکند و آن داده چقدر به تحلیل مسئله پژوهش کمک میکند.
در این مقاله توضیح دادیم پرسشنامه چیست، چه کاربردی دارد، انواع پرسشنامه کداماند و فرمت پرسشنامه چگونه تنظیم میشود. همچنین مراحل ساخت پرسشنامه را بررسی کردیم؛ از مشخص کردن هدف و شاخصهای قابل سنجش تا نوشتن سؤالها، انتخاب نوع پاسخدهی، تنظیم ترتیب سؤالها، بررسی روایی، اجرای پایلوت، سنجش پایایی و آمادهسازی نسخه نهایی.
برای استفاده از پرسشنامه در مقاله، پایان نامه یا هر پژوهش علمی، باید دقت کرد که سؤالها روشن، مرتبط، قابل پاسخ و قابل تحلیل باشند. پرسش نامهای که بدون برنامه طراحی شود، ممکن است دادههای زیادی جمعآوری کند، اما این دادهها الزاماً به نتیجهگیری درست کمک نمیکنند.
بنابراین، پرسشنامه خوب پرسشنامهای است که از ابتدا بر اساس نیاز تحقیق ساخته شود، برای پاسخدهنده قابل فهم باشد و در پایان، دادههایی منظم و قابل اعتماد در اختیار پژوهشگر قرار دهد.