نوشتن منابع در پروپوزال از همان مرحلهای شروع میشود که برای توضیح موضوع، بیان مسئله یا پیشینه پژوهش به مقالهها، کتابها، پایان نامهها و تحقیقات قبلی مراجعه میکنید. اگر همان ابتدا مشخص نکنید هر مطلب از کدام منبع آمده، در پایان کار مجبور میشوید دوباره متن را بررسی کنید، منابع را پیدا کنید و ارجاعها را با فهرست پایانی هماهنگ کنید.
برای همین، بهتر است رفرنسنویسی را به آخر کار موکول نکنید. قبل از نوشتن متن، ابتدا باید سبک موردنظر دانشگاه یا استاد راهنما را بدانید، منابع معتبر و مرتبط را انتخاب کنید و اطلاعات هر منبع را همان موقع یادداشت کنید. بعد هنگام نوشتن پروپوزال، هرجا از آمار، تعریف علمی، نظریه، مدل، نتیجه پژوهش قبلی یا ابزار تحقیق استفاده میکنید، منبع آن را داخل متن بیاورید.
در این مقاله، نحوه نوشتن منابع در پروپوزال را ساده و مرحلهبهمرحله توضیح میدهیم تا بدانید منابع را از کجا شروع کنید، چطور داخل متن ارجاع بدهید و در پایان پروپوزال چگونه فهرست منابع را مرتب کنید.
منابع در پروپوزال کجا نوشته میشوند؟
منابع در پروپوزال فقط در پایان متن نوشته نمیشوند. هر منبعی که از آن استفاده میکنید، باید در دو جای اصلی دیده شود:
- داخل متن پروپوزال:
هرجا از یک مقاله، کتاب، پایان نامه، آمار، تعریف علمی یا نتیجه پژوهش استفاده میکنید، باید همانجا به منبع اشاره کنید. این ارجاع معمولاً کوتاه است؛ مثل نام نویسنده و سال انتشار. - در فهرست منابع پایانی:
در پایان پروپوزال، مشخصات کامل همان منابع نوشته میشود. این بخش همان فهرست منابع و ماخذ در پروپوزال است و اطلاعاتی مثل نام نویسنده، سال انتشار، عنوان منبع، نام مجله یا ناشر و شماره صفحات را نشان میدهد.
برای مثال، در متن پروپوزال مینویسید:
آموزش خودمراقبتی میتواند کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو را بهبود دهد (احمدی، ۱۴۰۱).
در اینجا (احمدی، ۱۴۰۱) ارجاع داخل متن است. اما همین منبع باید در پایان پروپوزال هم کامل نوشته شود؛ مثلاً:
احمدی، رضا. (۱۴۰۱). تأثیر آموزش خودمراقبتی بر کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو. مجله آموزش سلامت، ۱۰(۲)، ۴۵-۵۸.
پس در نوشتن منابع در پروپوزال این هماهنگی مهم است: هر منبعی که داخل متن آمده، باید در فهرست منابع پایانی هم باشد؛ و منبعی که در متن استفاده نشده، نباید فقط برای افزایش تعداد منابع به فهرست اضافه شود.
انتخاب سبک رفرنسدهی برای نوشتن منابع در پروپوزال
قبل از شروع نوشتن منابع در پروپوزال، باید مشخص کنید دانشگاه، دانشکده یا استاد راهنما چه سبکی را برای رفرنسدهی قبول دارد. این مرحله را نباید به پایان کار موکول کرد؛ چون سبک رفرنسدهی تعیین میکند ارجاع داخل متن چطور نوشته شود، منابع در پایان پروپوزال با چه ترتیبی بیایند و اطلاعات هر منبع دقیقاً با چه قالبی ثبت شود.
برای مثال، در بعضی سبکها مثل APA، ارجاع داخل متن با نام نویسنده و سال انتشار نوشته میشود: (احمدی، ۱۴۰۱)
اما در سبکهای عددی مثل ونکوور یا IEEE، معمولاً فقط شماره منبع در متن میآید: [1]
این تفاوت فقط ظاهری نیست؛ چون روی ترتیب منابع، شکل ارجاع داخل متن و حتی نحوه تنظیم فهرست پایانی اثر میگذارد. به همین دلیل، قبل از ورود به جزئیات رفرنسنویسی، فرم خام پروپوزال، شیوهنامه نگارش دانشگاه یا توضیحات استاد راهنما را بررسی کنید. اگر سبک مشخصی در فرم نیامده بود، بهتر است از استاد یا کارشناس گروه آموزشی بپرسید.
بهطور کلی، در رشتههای علوم انسانی، مدیریت، روانشناسی و علوم اجتماعی معمولاً سبکهایی مثل APA بیشتر دیده میشود. در رشتههای پزشکی و علوم سلامت، سبکهای عددی مثل ونکوور کاربرد بیشتری دارند و در برخی رشتههای فنی و مهندسی هم ممکن است سبکهایی مثل IEEE استفاده شود. با این حال، ملاک نهایی رشته نیست؛ همان شیوهنامهای است که دانشگاه یا گروه آموزشی شما اعلام کرده است.
اگر با تفاوت این سبکها آشنا نیستید، میتوانید قبل از تنظیم نهایی منابع، مقاله انواع سبکهای رفرنس دهی را در ایرانپیپر بخوانید. در آن مقاله، روشهای رایج رفرنس دهی و تفاوت آنها با مثال توضیح داده شده است.
در مورد نحوه نوشتن منابع در پروپوزال دانشگاه آزاد هم معمولاً سبک APA کاربرد زیادی دارد؛ اما بهتر است قبل از تنظیم نهایی منابع، شیوهنامه رسمی دانشکده یا واحد دانشگاهی خود را بررسی کنید، چون قالب موردنظر میتواند در فرم پروپوزال یا دستورالعمل گروه آموزشی مشخص شده باشد.
نحوه نوشتن منابع در پروپوزال
برای نوشتن منابع در پروپوزال، مهمترین اصل این است که هر منبع از همان لحظه استفاده در متن، درست ثبت شود. یعنی وقتی از یک مقاله، کتاب، پایان نامه یا گزارش علمی برای توضیح موضوع خود کمک میگیرید، باید همانجا به آن ارجاع بدهید و بعد مشخصات کاملش را در فهرست منابع پایانی بیاورید.
در این بخش، مراحل اصلی رفرنسنویسی را بهصورت عملی توضیح میدهیم تا بدانید هنگام کار با منابع، دقیقاً چه اطلاعاتی را بردارید و چطور آنها را وارد پروپوزال کنید.
مرحله اول: اطلاعات کامل منبع را بردارید
قبل از اینکه منبع را داخل متن یا فهرست پایانی پروپوزال بنویسید، باید مشخصات کامل آن را داشته باشید. اگر فقط عنوان مقاله یا لینک منبع را ذخیره کنید، هنگام تنظیم منابع ممکن است برای پیدا کردن نام نویسنده، سال انتشار، شماره صفحات یا DOI دوباره وقت زیادی از شما گرفته شود.
برای هر منبع، این اطلاعات را همان ابتدا یادداشت کنید:
- نام نویسنده یا نویسندگان
- سال انتشار
- عنوان کامل مقاله، کتاب، پایاننامه یا گزارش
- نام مجله، ناشر، دانشگاه یا سازمان منتشرکننده
- شماره جلد، شماره مجله و صفحات؛ مخصوصاً برای مقالههای علمی
- DOI یا لینک منبع؛ اگر منبع آنلاین است یا شناسه DOI دارد
مثلاً اگر یک مقاله علمی برای پروپوزال پیدا کردهاید، فقط نوشتن عنوان مقاله کافی نیست. باید بدانید مقاله را چه کسی نوشته، در چه سالی منتشر شده، نام مجله چیست و مقاله در چه صفحاتی چاپ شده است. همین اطلاعات بعداً برای نوشتن فهرست منابع پایانی لازم میشود.
برای اینکه اطلاعات منابع پراکنده نشود، بهتر است آنها را در یک فایل جداگانه، جدول ساده یا نرمافزارهای مدیریت منابع مثل EndNote (اندنوت)، Zotero (زوترو) و Mendeley (مندلی) ذخیره کنید. این کار باعث میشود هنگام نوشتن منابع در پروپوزال، منابع را سریعتر و با خطای کمتر تنظیم کنید.
مرحله دوم: منبع را داخل متن پروپوزال ارجاع دهید
بعد از اینکه اطلاعات منبع را برداشتید، باید هرجا از آن در متن پروپوزال استفاده میکنید، ارجاع کوتاه همان منبع را بیاورید. ارجاع داخل متن معمولاً کنار جمله یا پاراگرافی قرار میگیرد که بر اساس یک مقاله، کتاب، پایان نامه یا گزارش علمی نوشته شده است.
اگر سبک رفرنسدهی شما APA باشد، ارجاع داخل متن معمولاً با نام خانوادگی نویسنده و سال انتشار نوشته میشود. برای مثال:
- منبع فارسی با یک نویسنده:
(احمدی، ۱۴۰۱) - منبع فارسی با دو نویسنده:
(احمدی و رضایی، ۱۴۰۱) - منبع فارسی با چند نویسنده:
(احمدی و همکاران، ۱۴۰۱) - منبع انگلیسی با یک نویسنده:
(Smith, 2021) - منبع انگلیسی با دو نویسنده:
(Smith & Brown, 2021) - منبع انگلیسی با چند نویسنده:
(Smith et al., 2021)
برای مثال، اگر در متن پروپوزال نوشتهاید:
آموزش خودمراقبتی میتواند کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو را بهبود دهد.
چون این جمله یک ادعای علمی است، باید منبع آن را همانجا بیاورید:
آموزش خودمراقبتی میتواند کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو را بهبود دهد (احمدی، ۱۴۰۱).
اگر جملهای را دقیقاً از یک منبع نقل میکنید، باید آن را داخل گیومه قرار دهید و در صورت نیاز، شماره صفحه را هم بنویسید. اما اگر مطلب را با زبان خودتان بازنویسی کردهاید، باز هم باید ارجاع بدهید؛ چون ایده یا نتیجه اصلی از منبع دیگری گرفته شده است.
در این مرحله از نوشتن منابع در پروپوزال، مهم است که ارجاع را دقیقاً نزدیک همان مطلبی بیاورید که از منبع گرفتهاید. قرار دادن چند منبع در پایان یک پاراگراف، بدون اینکه مشخص باشد هر منبع مربوط به کدام جمله است، میتواند متن را نامنظم و مبهم کند.
مرحله سوم: مشخصات کامل منبع را در فهرست پایانی بنویسید
بعد از اینکه منبع را داخل متن پروپوزال ارجاع دادید، باید مشخصات کامل همان منبع را در پایان پروپوزال وارد کنید. این بخش معمولاً با عنوان «منابع»، «فهرست منابع» یا «References» نوشته میشود و فقط باید شامل منابعی باشد که در متن واقعاً به آنها ارجاع دادهاید.
در فهرست پایانی، اطلاعات منبع باید کاملتر از ارجاع داخل متن باشد. برای مثال، اگر داخل متن فقط نوشتهاید:
(احمدی، ۱۴۰۱)
در پایان پروپوزال باید مشخصات کامل همان منبع را بنویسید؛ مانند:
احمدی، رضا. (۱۴۰۱). تأثیر آموزش خودمراقبتی بر کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو. مجله آموزش سلامت، ۱۰(۲)، ۴۵-۵۸.
در این قسمت معمولاً اطلاعاتی مثل نام نویسنده، سال انتشار، عنوان مقاله یا کتاب، نام مجله یا ناشر، شماره جلد، شماره مجله، صفحات و در صورت نیاز DOI یا لینک منبع نوشته میشود. البته شکل دقیق نوشتن این اطلاعات به سبک رفرنسدهی دانشگاه بستگی دارد.
در نهایت، فهرست پایانی باید طوری نوشته شود که استاد یا داور بتواند هر منبع را بهراحتی شناسایی کند. به همین دلیل، فهرست منابع و ماخذ در پروپوزال نباید یک لیست ناقص یا جدا از متن باشد؛ هر منبعی که در آن میآید، باید قبلاً در متن استفاده شده باشد و مشخصات آن هم کامل و قابل بررسی نوشته شود.
مرحله چهارم: منابع فارسی و انگلیسی را درست بنویسید و مرتب کنید
بعد از اینکه مشخصات کامل منابع را نوشتید، باید آنها را در فهرست پایانی مرتب کنید. این مرحله ساده به نظر میرسد، اما اگر منابع فارسی و انگلیسی را بدون نظم مشخص کنار هم قرار دهید، بخش منابع شلوغ و غیرحرفهای دیده میشود.
در بیشتر پروپوزالها، منابع فارسی و انگلیسی جدا از هم نوشته میشوند؛ معمولاً ابتدا منابع فارسی و بعد منابع انگلیسی میآیند. البته باز هم ملاک اصلی، شیوهنامه دانشگاه یا نظر استاد راهنماست.
نحوه نوشتن منابع فارسی در پروپوزال
در منابع فارسی، معمولاً منبع با نام خانوادگی نویسنده شروع میشود. بعد از آن نام نویسنده، سال انتشار، عنوان اثر و مشخصات انتشار نوشته میشود. مثلاً برای مقاله فارسی:
احمدی، رضا. (۱۴۰۱). تأثیر آموزش خودمراقبتی بر کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو. مجله آموزش سلامت، ۱۰(۲)، ۴۵-۵۸.
در این نمونه، اطلاعات اصلی منبع بهترتیب آمده است: نام نویسنده، سال انتشار، عنوان مقاله، نام مجله، شماره دوره، شماره مجله و صفحات.
برای کتاب فارسی هم معمولاً نام نویسنده، سال، عنوان کتاب، محل نشر و نام ناشر نوشته میشود:
حسینی، علی. (۱۳۹۹). روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: نشر نی.
در نوشتن منابع فارسی در پروپوزال، مهمترین نکته یکدست بودن است. یعنی همه منابع فارسی باید با یک الگو نوشته شوند؛ نه اینکه یک منبع با نام کامل نویسنده شروع شود، منبع دیگر با حروف اختصاری، و منبع بعدی با ترتیب متفاوت.
نحوه نوشتن منابع انگلیسی در پروپوزال
در منابع انگلیسی، ترتیب کلی اطلاعات شبیه منابع فارسی است؛ یعنی ابتدا نام نویسنده، سپس سال انتشار، عنوان مقاله و بعد مشخصات مجله نوشته میشود. تفاوت اصلی اینجاست که نام نویسنده معمولاً بهصورت نام خانوادگی + حرف اول نام کوچک میآید؛ مثل Smith, J.
مثلاً برای مقاله انگلیسی:
Smith, J., & Brown, L. (2021). Self-care education and quality of life in patients with type 2 diabetes. Journal of Health Education, 15(2), 120-134.
در این نمونه هم اطلاعات اصلی منبع مشخص است: نام نویسندگان، سال انتشار، عنوان مقاله، نام مجله، شماره دوره، شماره مجله و صفحات.
اگر منبع DOI داشته باشد، بهتر است آن را در پایان منبع بنویسید؛ البته شکل دقیق نوشتن DOI به سبک رفرنسدهی دانشگاه بستگی دارد. همچنین در منابع انگلیسی باید نام نویسندگان، عنوان مقاله، نام مجله، شمارهها و علائم نگارشی را با دقت وارد کنید؛ چون یک جابهجایی کوچک در نقطه، ویرگول یا ترتیب اطلاعات میتواند شکل منبع را از قالب موردنظر خارج کند.
در پایان، ترتیب نوشتن منابع در پروپوزال به سبک رفرنسدهی بستگی دارد. اگر سبک شما الفبایی باشد، منابع فارسی بر اساس نام خانوادگی نویسنده اول مرتب میشوند؛ مثلاً «احمدی» قبل از «رضایی» میآید. منابع انگلیسی هم بر اساس الفبای انگلیسی مرتب میشوند؛ مثلاً Brown قبل از Smith قرار میگیرد.
اما اگر دانشگاه سبک عددی مثل ونکوور یا IEEE را بخواهد، ترتیب منابع بر اساس ترتیب استفاده در متن است، نه الفبا. یعنی اولین منبعی که در متن به آن ارجاع دادهاید، در فهرست منابع هم شماره ۱ میگیرد.
مرحله پنجم: هماهنگی ارجاعهای متن و فهرست منابع را بررسی کنید
بعد از نوشتن منابع، یک بار متن پروپوزال و فهرست منابع را با هم تطبیق دهید. این مرحله ساده است، اما جلوی خیلی از ایرادهای رایج را میگیرد.
برای بررسی نهایی، این چند مورد را چک کنید:
- هر منبعی که داخل متن آمده، در فهرست منابع پایانی هم نوشته شده باشد.
- هر منبعی که در فهرست منابع آمده، واقعاً در متن پروپوزال استفاده شده باشد.
- نام نویسنده و سال انتشار در متن با فهرست منابع یکی باشد.
- منابع فارسی و انگلیسی طبق یک الگوی مشخص نوشته شده باشند.
- ترتیب منابع با سبک رفرنسدهی دانشگاه هماهنگ باشد.
- اطلاعات منابع ناقص نباشد؛ مثل عنوان، نام مجله، شماره دوره، شماره مجله، صفحات یا DOI.
مثلاً اگر داخل متن نوشتهاید:
(احمدی، ۱۴۰۱)
در فهرست منابع هم باید منبعی با همین نام نویسنده و همین سال وجود داشته باشد. اگر در فهرست منابع نوشتهاید «احمدی، ۱۴۰۰»، اما داخل متن «احمدی، ۱۴۰۱» آمده، یعنی بین ارجاع داخل متن و فهرست منابع ناهماهنگی وجود دارد و باید اصلاح شود.
همچنین بهتر است منبعی را که در متن استفاده نکردهاید، فقط برای بیشتر شدن تعداد منابع وارد فهرست پایانی نکنید. فهرست منابع باید فقط شامل منابعی باشد که واقعاً در پروپوزال به آنها ارجاع دادهاید. این کار باعث میشود بخش منابع دقیقتر، منظمتر و قابل بررسیتر باشد.
تعداد منابع پروپوزال چقدر باشد؟
تعداد منابع پروپوزال عدد ثابت و یکسانی ندارد. این موضوع به رشته، مقطع تحصیلی، موضوع پژوهش، حجم پیشینه و نظر استاد راهنما بستگی دارد. با این حال، در بسیاری از پروپوزالها معمولاً حدود ۱۵ تا ۳۰ منبع دیده میشود؛ اما این عدد را نباید یک قانون قطعی در نظر گرفت.
مهمتر از تعداد منابع، این است که منابع انتخابشده مرتبط، معتبر و بهروز باشند. یعنی هر منبعی که در فهرست میآورید، باید واقعاً در متن پروپوزال استفاده شده باشد و به توضیح بیان مسئله، پیشینه پژوهش، مبانی نظری یا روش تحقیق کمک کند.
اگر دانشگاه یا استاد راهنما تعداد مشخصی برای منابع اعلام کرده باشد، همان معیار اصلی است. در غیر این صورت، تعداد منابع پروپوزال باید به اندازهای باشد که نشان دهد موضوع را خوب بررسی کردهاید؛ نه آنقدر کم که پیشینه پژوهش ضعیف دیده شود، و نه آنقدر زیاد که منابع نامرتبط فقط برای پر کردن فهرست اضافه شده باشند.
سوالات متداول
نحوه نوشتن منابع در پروپوزال چگونه است؟
برای نوشتن منابع در پروپوزال، ابتدا باید سبک رفرنسدهی موردنظر دانشگاه یا استاد راهنما را مشخص کنید. سپس هر منبعی که در متن از آن استفاده کردهاید، باید همانجا ارجاع داده شود و در پایان پروپوزال هم با مشخصات کامل در فهرست منابع نوشته شود.
فهرست منابع و ماخذ در پروپوزال کجا قرار میگیرد؟
فهرست منابع و ماخذ در پروپوزال معمولاً در انتهای پروپوزال قرار میگیرد. در این بخش، مشخصات کامل منابعی نوشته میشود که داخل متن به آنها ارجاع دادهاید؛ مثل نام نویسنده، سال انتشار، عنوان منبع، نام مجله یا ناشر و شماره صفحات.
آیا همه منابعی که در فهرست منابع میآیند باید داخل متن هم استفاده شده باشند؟
بله. هر منبعی که در فهرست پایانی میآید، باید قبلاً در متن پروپوزال استفاده شده باشد. اضافه کردن منابعی که در متن به آنها ارجاع ندادهاید، فقط برای افزایش تعداد منابع، کار درستی نیست و ممکن است باعث اصلاح دوباره پروپوزال شود.
تعداد منابع پروپوزال چقدر باید باشد؟
تعداد منابع پروپوزال عدد ثابتی ندارد و به رشته، مقطع تحصیلی، موضوع پژوهش و نظر استاد راهنما بستگی دارد. در بسیاری از پروپوزالها حدود ۱۵ تا ۳۰ منبع دیده میشود، اما کیفیت، ارتباط و بهروز بودن منابع از تعداد آنها مهمتر است.
نحوه نوشتن منابع فارسی در پروپوزال چه تفاوتی با منابع انگلیسی دارد؟
در منابع فارسی، معمولاً نام خانوادگی و نام نویسنده به فارسی نوشته میشود و منابع بر اساس الفبای فارسی مرتب میشوند. در منابع انگلیسی، نام خانوادگی نویسنده و حرف اول نام کوچک میآید و ترتیب منابع بر اساس الفبای انگلیسی یا سبک رفرنسدهی دانشگاه تنظیم میشود.
ترتیب نوشتن منابع در پروپوزال چگونه است؟
ترتیب نوشتن منابع در پروپوزال به سبک رفرنسدهی بستگی دارد. در سبکهایی مثل APA، منابع معمولاً بر اساس نام خانوادگی نویسنده مرتب میشوند. اما در سبکهای عددی مثل ونکوور یا IEEE، ترتیب منابع بر اساس اولین ارجاع در متن است.
نحوه نوشتن منابع در پروپوزال دانشگاه آزاد چگونه است؟
در پروپوزال دانشگاه آزاد معمولاً سبک APA کاربرد زیادی دارد، اما نباید بدون بررسی شیوهنامه همان واحد دانشگاهی منابع را تنظیم کرد. بهتر است قبل از نهایی کردن منابع، فرم پروپوزال، دستورالعمل گروه آموزشی یا نظر استاد راهنما بررسی شود.
آیا میتوان از سایتها در منابع پروپوزال استفاده کرد؟
بله، اما بهتر است فقط از سایتهای معتبر استفاده شود؛ مثل سایت سازمانهای رسمی، دانشگاهها، پایگاههای علمی یا نهادهای آماری. سایتهای عمومی، وبلاگهای بدون نویسنده یا مطالب نامعتبر معمولاً برای منابع پروپوزال انتخاب مناسبی نیستند.
آیا استفاده از نرمافزارهای رفرنسدهی برای پروپوزال کافی است؟
نرمافزارهایی مثل EndNote، Zotero و Mendeley میتوانند در ذخیره و مرتب کردن منابع کمک کنند، اما خروجی آنها همیشه باید بررسی شود. ممکن است اطلاعات منبع ناقص باشد یا قالب خروجی با شیوهنامه دانشگاه هماهنگ نباشد.
جمع بندی
در نحوه نوشتن منابع در پروپوزال مهمترین نکته این است که منابع را از همان زمان نوشتن متن، منظم ثبت کنید. هر منبعی که در متن پروپوزال از آن استفاده میکنید، باید همانجا ارجاع داده شود و در پایان پروپوزال هم با مشخصات کامل در فهرست منابع بیاید.
قبل از تنظیم نهایی منابع، سبک رفرنسدهی دانشگاه یا استاد راهنما را بررسی کنید؛ چون شکل ارجاع داخل متن، ترتیب منابع، نحوه نوشتن منابع فارسی و انگلیسی و جزئیاتی مثل سال انتشار، شماره صفحات یا DOI به همان سبک بستگی دارد.
در نهایت، منابع پروپوزال باید کامل، یکدست و قابل بررسی باشند. یعنی منبعی را وارد فهرست نکنید که در متن استفاده نشده، اطلاعات منابع را ناقص ننویسید و قبل از تحویل، ارجاعهای داخل متن را با فهرست منابع پایانی تطبیق دهید.