تفاوت های کلیدی پایگاه های اسکوپوس و JCR در چیست؟

اسکوپوس و JCR دو عنوان پرکاربرد در حوزه ارزیابی مجلات علمی هستند که پژوهشگران هنگام انتخاب ژورنال یا بررسی اعتبار یک مجله با آن‌ها مواجه می‌شوند. با این حال، این دو سیستم ماهیت یکسانی ندارند و نقش متفاوتی در نظام علم‌سنجی ایفا می‌کنند. درک درست از تفاوت اسکوپوس و JCR به پژوهشگران کمک می‌کند تصمیم دقیق‌تری در انتخاب و ارزیابی مجلات بگیرند.

اسکوپوس یک پایگاه نمایه‌سازی اطلاعات علمی است که مقالات، مجلات و داده‌های استنادی را گردآوری و سامان‌دهی می‌کند و امکان جستجو و تحلیل آن‌ها را فراهم می‌سازد. در مقابل، JCR ابزاری برای ارزیابی و رتبه‌بندی ژورنال‌هاست که بر اساس داده‌های استنادی، شاخص‌هایی مانند Impact Factor را ارائه می‌دهد.

بنابراین، اسکوپوس و JCR نه رقیب یکدیگرند و نه جایگزین هم؛ بلکه هر کدام کارکرد مشخصی دارند. در این مقاله، تصویری روشن از جایگاه هر یک ارائه می‌شود تا مشخص شود هر سیستم دقیقاً چه خدماتی ارائه می‌دهد و در چه موقعیتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اسکوپوس چیست؟

اسکوپوس (Scopus) یک پایگاه نمایه‌سازی و داده‌های استنادی است که توسط شرکت الزویر (Elsevier) ارائه می‌شود. این سیستم با هدف گردآوری و سازمان‌دهی اطلاعات پژوهشی ایجاد شده و مقالات منتشرشده در مجلات مختلف را ثبت و قابل جستجو می‌کند.

اسکوپوس خودش ناشر مجله نیست و مقاله‌ای منتشر نمی‌کند؛ بلکه اطلاعات مربوط به مجلات، مقالات و نویسندگان را جمع‌آوری می‌کند و امکان تحلیل آن‌ها را فراهم می‌سازد. به همین دلیل، وقتی گفته می‌شود «یک مجله اسکوپوس است»، منظور این است که آن مجله در این پایگاه نمایه شده و اطلاعات آن در اسکوپوس قابل مشاهده است.

تمرکز اصلی اسکوپوس بر سه بخش است: مجلات علمی، مقالات منتشرشده و عملکرد پژوهشگران. این پایگاه علاوه بر نمایش اطلاعات کتاب‌شناختی، داده‌های استنادی را نیز ارائه می‌دهد؛ یعنی مشخص می‌کند هر مقاله چند بار مورد استناد قرار گرفته و ارتباط آن با سایر پژوهش‌ها چگونه است.

اسکوپوس چه خدماتی ارائه می‌دهد؟

1. نمایه‌سازی مجلات علمی: اسکوپوس مجلات منتخب را پس از ارزیابی در پایگاه خود ثبت می‌کند و وضعیت نمایه بودن آن‌ها را مشخص می‌سازد.
2. ثبت و نمایش اطلاعات مقالات: اطلاعات کامل مقالات شامل عنوان، چکیده، نویسندگان، وابستگی سازمانی و منابع استنادی در این پایگاه در دسترس است.
3. ارائه شاخص‌های ارزیابی مجلات: اسکوپوس شاخص‌هایی مانند CiteScore، SJR و SNIP را برای سنجش عملکرد مجلات ارائه می‌دهد و جایگاه آن‌ها را در قالب Quartile (Q1 تا Q4) مشخص می‌کند.
4. پروفایل پژوهشگران: برای هر نویسنده پروفایل اختصاصی ایجاد می‌شود که شامل تعداد مقالات، میزان استنادها و شاخص H-index بر اساس داده‌های اسکوپوس است.
5. تحلیل استنادی و ارتباطات علمی: امکان بررسی روند استناد به یک مقاله یا نویسنده و تحلیل شبکه همکاری‌های علمی فراهم است.
6. جستجوی پیشرفته منابع علمی: کاربران می‌توانند بر اساس موضوع، نام نویسنده، نام مجله، سال انتشار، کشور و سایر فیلترهای تخصصی جستجو انجام دهند.

در مجموع، اسکوپوس یک زیرساخت داده‌ای برای رصد و تحلیل فعالیت‌های پژوهشی است. اگر هدف بررسی نمایه بودن یک مجله، تحلیل عملکرد پژوهشگر یا یافتن مقالات معتبر باشد، اسکوپوس یکی از اصلی‌ترین ابزارهای مورد استفاده محسوب می‌شود.

برای آشنایی کامل‌تر با ساختار و شاخص‌های این پایگاه، می‌توانید راهنمای جامع اسکوپوس در ایران پیپر را مطالعه کنید:

JCR چیست؟

JCR (Journal Citation Reports) ابزاری برای ارزیابی و رتبه‌بندی ژورنال‌های علمی است که توسط شرکت Clarivate ارائه می‌شود. داده‌های این سیستم از پایگاه وب آف ساینس استخراج می‌شود و تمرکز اصلی آن بر سنجش عملکرد استنادی مجلات است.

JCR پایگاه جستجوی مقاله نیست و مقالات را نمایه‌سازی نمی‌کند. کار اصلی آن تحلیل داده‌های استنادی و ارائه شاخص‌هایی است که نشان می‌دهد یک ژورنال از نظر استناد در چه سطحی قرار دارد. به همین دلیل، وقتی گفته می‌شود «یک مجله JCR دارد» معمولاً منظور این است که آن مجله در گزارش‌های JCR حضور دارد و دارای شاخص‌هایی مانند Impact Factor (ایمپکت فاکتور) است.

تمرکز JCR بر خودِ ژورنال است، نه مقاله یا نویسنده. این سیستم به مجلات شاخص می‌دهد، آن‌ها را در حوزه‌های موضوعی رتبه‌بندی می‌کند و جایگاهشان را در مقایسه با سایر مجلات مشخص می‌سازد.

JCR چه خدماتی ارائه می‌دهد؟

1. ارائه Impact Factor (ضریب تأثیر): مهم‌ترین شاخص JCR است که نشان می‌دهد مقالات یک مجله به‌طور میانگین چه میزان استناد دریافت کرده‌اند.
2. ارائه 5-Year Impact Factor: نسخه پنج ساله ضریب تأثیر که دید بلندمدت تری از عملکرد استنادی مجله ارائه می‌دهد.
3. تعیین Quartile (Q1 تا Q4): JCR مجلات هر حوزه را رتبه‌بندی می‌کند و جایگاه آن‌ها را در قالب چارک‌های چهارگانه مشخص می‌سازد.
4. ارائه Journal Citation Indicator (JCI): شاخصی برای مقایسه عملکرد مجلات در حوزه‌های مختلف بر اساس میانگین استنادهای نرمال‌شده.
5. رتبه‌بندی موضوعی ژورنال‌ها: هر مجله در دسته‌بندی‌های تخصصی قرار می‌گیرد و رتبه آن در همان حوزه مشخص می‌شود.
6. تحلیل روند استنادی مجله: امکان مشاهده تغییرات شاخص‌ها و روند عملکرد استنادی مجله در سال‌های مختلف وجود دارد.

در مجموع، JCR یک ابزار ارزیابی و سنجش اعتبار ژورنال‌هاست. اگر هدف بررسی ضریب تأثیر، مقایسه سطح علمی مجلات یا ارزیابی جایگاه یک ژورنال در حوزه تخصصی باشد، JCR مرجع اصلی این اطلاعات محسوب می‌شود.

برای آشنایی کامل‌تر با ساختار و شاخص‌های JCR می‌توانید راهنمای جامع آن را در ایران پیپر مطالعه کنید:

چرا اسکوپوس و JCR قابل مقایسه مستقیم نیستند؟

اگرچه اسکوپوس و JCR هر دو در فرایند ارزیابی مجلات علمی مطرح می‌شوند، اما از نظر ساختار و کارکرد در یک سطح قرار ندارند. به همین دلیل، مقایسه مستقیم آن‌ها از نظر ماهیتی دقیق نیست.

نخستین تفاوت به نوع ساختار آن‌ها برمی‌گردد.
اسکوپوس یک پایگاه نمایه‌سازی است؛ یعنی مقالات و مجلات را ثبت می‌کند، اطلاعات آن‌ها را در دسترس قرار می‌دهد و داده‌های استنادی را نمایش می‌دهد. در مقابل، JCR یک ابزار تحلیلی و رتبه‌بندی است که بر اساس داده‌های استنادی، عملکرد ژورنال‌ها را ارزیابی می‌کند و شاخص‌هایی مانند Impact Factor ارائه می‌دهد.

دومین تفاوت در سطح تمرکز آن‌هاست.
اسکوپوس علاوه بر مجلات، روی مقالات و نویسندگان نیز تمرکز دارد و امکان تحلیل عملکرد پژوهشگران را فراهم می‌کند. اما JCR صرفاً بر خودِ ژورنال متمرکز است و به مقاله یا نویسنده به‌صورت مستقیم شاخص نمی‌دهد.

سومین تفاوت در نوع خروجی آن‌هاست.
خروجی اسکوپوس بیشتر «داده و اطلاعات نمایه‌شده» است، در حالی‌که خروجی JCR «شاخص‌های ارزیابی و رتبه‌بندی» است. بنابراین، یکی زیرساخت اطلاعاتی فراهم می‌کند و دیگری ابزار سنجش ارائه می‌دهد.

بنابراین پرسش «اسکوپوس بهتر است یا JCR؟» پرسش دقیقی نیست. این دو سیستم کارکرد متفاوتی دارند و برای هدف یکسانی طراحی نشده‌اند. اسکوپوس یک پایگاه نمایه‌سازی است و JCR یک ابزار ارزیابی ژورنال‌ها؛ به همین دلیل معمولاً در کنار هم استفاده می‌شوند، نه به‌جای یکدیگر.

در چه شرایطی از اسکوپوس و JCR استفاده کنیم؟

انتخاب میان اسکوپوس و JCR به هدف شما بستگی دارد. جدول زیر نشان می‌دهد در هر موقعیت، کدام یک کاربرد دارد.

سوالات متداول

فرق اسکوپوس و JCR چیست؟

فرق اسکوپوس و JCR در ماهیت و کارکرد آن‌هاست. اسکوپوس یک پایگاه نمایه‌سازی مقالات و مجلات علمی است، در حالی‌که JCR ابزاری برای ارزیابی و رتبه‌بندی ژورنال‌ها بر اساس شاخص‌های استنادی مانند Impact Factor محسوب می‌شود.

آیا همه مجلات اسکوپوس، JCR هم هستند؟

خیر. همه مجلات نمایه‌شده در اسکوپوس در JCR حضور ندارند. فقط مجلاتی که در Web of Science نمایه شده و شرایط لازم را داشته باشند، در گزارش‌های JCR قرار می‌گیرند.

برای بررسی Impact Factor باید از اسکوپوس استفاده کنیم یا JCR؟

Impact Factor توسط JCR ارائه می‌شود. اسکوپوس شاخص‌های دیگری مانند CiteScore را ارائه می‌دهد، اما ضریب تأثیر رسمی در JCR منتشر می‌شود.

آیا می‌توان از اسکوپوس و JCR به‌صورت هم‌زمان استفاده کرد؟

بله. در بسیاری از موارد، پژوهشگران برای داشتن تصویر دقیق‌تر از وضعیت یک مجله، هم نمایه بودن آن را در اسکوپوس بررسی می‌کنند و هم شاخص‌های ارزیابی آن را در JCR مشاهده می‌کنند.

جمع بندی

اسکوپوس و JCR هر دو در فرآیند ارزیابی و انتخاب مجلات علمی نقش دارند، اما کارکرد یکسانی ندارند. اسکوپوس یک پایگاه نمایه‌سازی و تحلیل داده‌های پژوهشی است که وضعیت نمایه بودن مجلات، اطلاعات مقالات و عملکرد پژوهشگران را نشان می‌دهد. در مقابل، JCR ابزاری برای ارزیابی و رتبه‌بندی ژورنال‌هاست که شاخص‌هایی مانند Impact Factor و جایگاه موضوعی مجلات را ارائه می‌کند.

در واقع، فرق اسکوپوس و JCR در ماهیت و نوع خدمات آن‌هاست. یکی زیرساخت داده و نمایه‌سازی را فراهم می‌کند و دیگری ابزار سنجش و رتبه‌بندی مجلات را ارائه می‌دهد. به همین دلیل این دو سیستم نه رقیب یکدیگرند و نه جایگزین هم؛ بلکه هر کدام برای هدف مشخصی طراحی شده‌اند و بسته به نیاز پژوهشگر مورد استفاده قرار می‌گیرند. در بسیاری از موارد، استفاده هم‌زمان از هر دو می‌تواند تصویر کامل‌تری از وضعیت یک مجله ارائه دهد.

منابع

1. Clarivate. (n.d.). Journal Citation Reports: Overview.
2. Elsevier. (n.d.). Scopus content policy and selection.