نمایه بودن در پایگاه Scopus برای بسیاری از دانشگاهها و مراکز علمی یک معیار رسمی ارزیابی محسوب میشود. اما نکته مهم اینجاست که هر مجلهای که در سایتش لوگوی Scopus دارد، الزاماً در این پایگاه نمایه نیست. برخی مجلات ممکن است قبلاً در اسکوپوس بوده و حذف شده باشند، برخی فقط چند سال خاص را پوشش دهند و بعضی هم اساساً ادعای نادرست داشته باشند.
در این مقاله یاد میگیرید چگونه بفهمیم یک مجله اسکوپوس است و در چند دقیقه، بهصورت قطعی و از طریق روشهای رسمی، وضعیت نمایهسازی آن را بررسی کنید.
اسکوپوس چیست و چه مجلاتی را نمایه میکند؟
Scopus یکی از معتبرترین پایگاههای نمایهسازی و استنادی در جهان است که توسط شرکت الزویر(Elsevier) مدیریت میشود. این پایگاه اطلاعات میلیونها مقاله و هزاران مجله علمی را در حوزههای مختلف مانند علوم پزشکی، مهندسی، علوم انسانی، علوم پایه و مدیریت پوشش میدهد و در بسیاری از دانشگاهها بهعنوان یک معیار رسمی ارزیابی پژوهشی شناخته میشود.
اما اسکوپوس صرفاً یک فهرست ساده از مجلات نیست. برای اینکه یک نشریه در این پایگاه نمایه شود، باید از یک فرآیند ارزیابی تخصصی عبور کند. این فرآیند شامل بررسی کیفیت علمی مقالات، نظام داوری (Peer Review)، نظم انتشار، اعتبار هیئت تحریریه، شفافیت اطلاعات ناشر و رعایت استانداردهای اخلاق نشر است.
به طور کلی، مجلاتی در اسکوپوس نمایه میشوند که:
- فرآیند داوری علمی شفاف و معتبر داشته باشند
- بهصورت منظم و بدون وقفه منتشر شوند
- دارای ISSN ثبتشده و معتبر باشند
- اطلاعات هیئت تحریریه و ناشر آنها مشخص و قابل بررسی باشد
- استانداردهای بینالمللی انتشار علمی را رعایت کنند
نکته مهم این است که نمایه شدن در اسکاپوس دائمی و تضمینشده نیست. مجلات پس از پذیرش نیز بهصورت دورهای ارزیابی میشوند و اگر کیفیت آنها کاهش یابد یا تخلفی در فرآیند انتشار مشاهده شود، ممکن است از این پایگاه حذف شوند.
بنابراین اسکوپوس بودن یک مجله نشاندهنده عبور از یک فیلتر کیفی معتبر است؛ اما برای اطمینان از این موضوع، باید وضعیت نمایهسازی آن را از طریق روشهای رسمی بررسی کرد، نه صرفاً بر اساس ادعای درجشده در سایت مجله.
چگونه بفهمیم یک مجله اسکوپوس است؟
برای تشخیص اینکه یک مجله واقعاً در Scopus نمایه شده است یا نه، باید از روشهای دقیق و قابل استناد استفاده کنید. در این بخش، تمام راههای بررسی را به ترتیب اعتبار توضیح میدهیم؛ از روش قطعی و رسمی گرفته تا روشهای تکمیلی.
روش اول: بررسی در سایت رسمی Scopus
مهمترین و معتبرترین روش برای تشخیص اسکوپوس بودن یک مجله، بررسی آن در بخش Sources سایت رسمی Scopus است. این بخش فهرست کامل مجلات نمایهشده و وضعیت بهروز آنها را نمایش میدهد و مبنای اصلی تصمیمگیری محسوب میشود.
برای بررسی، وارد سایت Scopus شوید و از منوی بالا روی گزینه Sources کلیک کنید. سپس نام کامل مجله یا شماره ISSN آن را در کادر جستجو وارد کنید.
اگر ISSN در اختیار دارید، جستجو با ISSN دقیقتر است؛ زیرا برخی مجلات نامهای مشابه دارند و ممکن است چند نتیجه نمایش داده شود.
نکته:برای استفاده از امکانات کامل Scopus و بررسی مستقیم اطلاعات مجلات، معمولاً به اشتراک این پایگاه نیاز است. برای ورود و جستجو در این پایگاه میتوانید از دسترسی مستقیم اسکوپوس در ایران پیپر استفاده کنید.
پس از جستجو، دو حالت ممکن است رخ دهد:
حالت اول: مجله در نتایج نمایش داده نمیشود
اگر پس از جستجو هیچ نتیجهای پیدا نشد، یعنی این مجله در حال حاضر در اسکوپوس نمایه نشده است.
در صورتی که ابتدا با نام جستجو کردهاید، یکبار دیگر با ISSN دقیق مجله بررسی کنید. اگر با ISSN هم نتیجهای نمایش داده نشد، میتوان با اطمینان گفت مجله اسکوپوس نیست.
حالت دوم: مجله در نتایج نمایش داده میشود
اگر مجله در نتایج ظاهر شد، روی نام آن کلیک کنید تا وارد صفحه Source details شوید. در این صفحه باید دو مورد مهم را بررسی کنید:
Years currently covered by Scopus
در بالای صفحه، بخشی با عنوان «Years currently covered by Scopus» نمایش داده میشود. این قسمت مشخص میکند مجله در چه سالهایی در اسکوپوس نمایه شده است.
- اگر پوشش به سال جاری یا سالهای آینده برسد (مثلاً from 1993 to 2026)، مجله فعال است.
- اگر پوشش فقط تا سالهای گذشته باشد، نمایهسازی آن متوقف شده و مقالات جدید وارد اسکوپوس نمیشوند.
بررسی وجود عبارت توقف نمایه سازی
در صورتی که مجله از اسکوپوس حذف شده باشد، در صفحه آن عبارت Coverage discontinued in Scopus نمایش داده میشود. وجود این عبارت به معنای غیرفعال بودن مجله است.
روش دوم: بررسی از طریق پایگاه SCImago (SJR)
یکی دیگر از راههای بررسی اسکوپوس بودن یک مجله، جستجوی آن در سایت SCImago Journal Rank است. این پایگاه اطلاعات خود را بر اساس دادههای Scopus ارائه میکند و رتبهبندی مجلات را بر اساس شاخص SJR نمایش میدهد.
توجه: این روش مکمل است و جایگزین بررسی در بخش Sources اسکوپوس نمیشود.
برای بررسی، وارد سایت SCImago شوید. نام کامل مجله را در کادر جستجو وارد کنید و از میان نتایج، مجله موردنظر را انتخاب کنید.
پس از ورود به صفحه مجله، این مورد را بررسی کنید:
وجود اطلاعات رتبه بندی (SJR و Quartile)
اگر برای مجله شاخص SJR، رتبه (Q1، Q2، Q3 یا Q4) و نمودار روند سالانه نمایش داده شود، به این معناست که این مجله در دادههای اسکوپوس حضور دارد.
اگر مجله در SCImago پیدا نشد چه؟
اگر پس از جستجو نام مجله در SCImago نمایش داده نشد، دو احتمال وجود دارد:
- مجله در اسکوپوس نمایه نیست.
- نام مجله بهدرستی وارد نشده یا تغییر عنوان داده است.
در این حالت، حتماً دوباره بررسی را در بخش Sources سایت Scopus انجام دهید؛ زیرا مرجع اصلی همان بخش Sources است.
سوالات متداول
از کجا بفهمیم یک مجله واقعاً اسکوپوس است؟
مطمئنترین راه، جستجوی نام مجله یا شماره ISSN آن در بخش Sources سایت رسمی Scopus است. اگر مجله در این بخش یافت شود و پوشش آن به سال جاری برسد، در حال حاضر در اسکوپوس نمایه است.
اگر نام مجله در Scopus پیدا نشد یعنی قطعاً اسکوپوس نیست؟
در اغلب موارد بله. با این حال، اگر ابتدا با نام مجله جستجو کردهاید، حتماً یکبار با ISSN دقیق نیز بررسی کنید. اگر با ISSN هم نتیجهای نمایش داده نشد، مجله در اسکوپوس نمایه نیست.
آیا وجود لوگوی Scopus در سایت مجله کافی است؟
خیر. درج لوگوی اسکوپوس در سایت مجله بهتنهایی معیار قابل اعتمادی نیست. ملاک اصلی، اطلاعات درجشده در بخش Sources سایت رسمی اسکوپوس است.
اگر مجله قبلاً اسکوپوس بوده اما اکنون حذف شده باشد، چطور متوجه شویم؟
در صفحه Source details در سایت Scopus، سالهای پوشش مجله مشخص است. اگر پوشش به سالهای گذشته محدود شده باشد یا عبارت «Coverage discontinued in Scopus» نمایش داده شود، یعنی نمایهسازی آن متوقف شده است.
آیا پیدا شدن مجله در SCImago به معنی اسکوپوس بودن آن است؟
وجود مجله در سایت SCImago Journal Rank و نمایش شاخص SJR و Quartile نشاندهنده حضور آن در دادههای اسکوپوس است؛ اما برای اطمینان قطعی، باید نتیجه را در بخش Sources سایت Scopus بررسی کنید.
تفاوت Sources با جستجوی معمولی در Scopus چیست؟
بخش Sources مخصوص بررسی وضعیت نمایهسازی مجلات است، در حالی که جستجوی معمولی در اسکوپوس برای یافتن مقالات انجام میشود. برای تشخیص اسکوپوس بودن یک مجله، باید حتماً از بخش Sources استفاده کنید.
جمع بندی
برای اینکه مطمئن شوید یک مجله واقعاً در اسکوپوس نمایه شده است، باید به منبع رسمی مراجعه کنید. جستجو در بخش Sources سایت Scopus تنها روش قطعی و قابل استناد برای تشخیص وضعیت نمایهسازی یک مجله است. اگر مجله در این بخش یافت شود و پوشش آن ادامهدار باشد، میتوان با اطمینان گفت که در حال حاضر اسکوپوس است.
در کنار این روش، بررسی در سایت SCImago Journal Rank نیز میتواند بهعنوان یک ابزار مکمل استفاده شود. نمایش شاخص SJR و رتبه Quartile در این پایگاه، نشانه حضور مجله در دادههای اسکوپوس است؛ اما برای تصمیمگیری نهایی باید نتیجه را با Sources تطبیق دهید.
در نهایت، پیش از ارسال مقاله، چند دقیقه زمان برای بررسی وضعیت نمایهسازی مجله صرف کنید. این کار ساده میتواند از اتلاف زمان، هزینه و بروز مشکلات بعدی جلوگیری کند.