انتخاب مجله مناسب برای چاپ مقاله، همیشه یکی از دغدغههای اصلی پژوهشگران است. هر مجله جایگاه و میزان تأثیر علمی خاص خود را دارد و آشنایی با شاخصهای ارزیابی آن، میتواند مسیر انتشار را هوشمندانهتر کند. در میان شاخصهای شناختهشده مانند Impact Factor و SJR، شاخصی به نام SNIP یا شاخص اسنیپ وجود دارد که نگاهی متفاوت و دقیقتر به ارزیابی مجلات ارائه میدهد.
شاخص SNIP میزان تأثیر استنادی یک مجله را با در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی میان رشتههای علمی مختلف اندازهگیری میکند. به بیان سادهتر، این شاخص به ما میگوید استنادهایی که یک مجله دریافت کرده، در مقایسه با رفتار استنادی حوزهی مربوطه چه اهمیتی دارند. همین ویژگی باعث شده SNIP ابزاری منصفانهتر برای سنجش جایگاه واقعی مجلات علمی باشد.
در ادامهی این مطلب، توضیح میدهیم شاخص SNIP چیست، چگونه محاسبه میشود و چرا شناخت آن برای پژوهشگران در انتخاب مجلهی مناسب اهمیت زیادی دارد.
شاخص SNIP چیست؟
شاخص SNIP که مخفف عبارت Source Normalized Impact per Paper است، یکی از شاخصهای استنادی معرفیشده توسط پایگاه Scopus است. این شاخص برای نخستینبار توسط مرکز CWTS دانشگاه لیدن (Leiden University) طراحی شد تا راهی منصفانهتر برای مقایسهی مجلات علمی در رشتههای مختلف فراهم کند.
ویژگی اصلی SNIP این است که تفاوت میان رشتهها در میزان استناددهی را در محاسبات خود لحاظ میکند. بهعنوان نمونه، در علوم زیستی یا پزشکی معمولاً استنادها زیاد است، اما در رشتههایی مانند ریاضیات یا مهندسی کمتر دیده میشود. SNIP با در نظر گرفتن این تفاوت، میزان تأثیر واقعی یک مجله را نسبت به زمینهی علمی خودش میسنجد.
به زبان ساده، اسنیپ نشان میدهد هر مقاله در یک مجله، نسبت به میانگین استنادهای حوزهی خودش چه تأثیری داشته است. بنابراین، از این شاخص میتوان برای مقایسهی منصفانهی مجلات مختلف حتی از حوزههای علمی متفاوت استفاده کرد.
بهطور کلی، هرچه مقدار SNIP بالاتر باشد، نشاندهندهی تأثیر علمی بیشتر مجله در زمینهی تخصصی خود است. مقدار ۱ به معنای عملکرد متوسط در آن رشته و عددهای بالاتر از ۱ نشانهی عملکرد قویتر از میانگین هستند.
SNIP در مجلات چگونه نمایش داده میشود؟
پس از آشنایی با مفهوم شاخص اسنیپ، شاید این سؤال پیش بیاید که این شاخص را کجا میتوان دید و چگونه مقدار آن را بررسی کرد. شاخص SNIP برای هر مجله علمی بهصورت رسمی در پایگاه دادهی Scopus منتشر میشود و در کنار شاخصهایی مانند SJR و CiteScore در صفحهی معرفی مجله قرار دارد. پژوهشگران و دانشجویان میتوانند با مراجعه به این صفحه، SNIP در مجلات موردنظرشان را ببینند و جایگاه هر مجله را با رقبا مقایسه کنند.
علاوه بر اسکاپوس، وبسایت CWTS Journal Indicators (وابسته به دانشگاه لیدن) نیز نسخهی عمومی و بهروزشدهای از شاخصهای SNIP و SJR را ارائه میدهد. این پایگاه امکان جستوجوی مجلات، مشاهدهی روند تغییرات SNIP در سالهای مختلف و مقایسهی میان مجلات را فراهم میکند.
در ادامه، مراحل مشاهده و تفسیر شاخص SNIP را بهصورت گامبهگام آوردهایم:
روش اول: مشاهده SNIP در سایت اسکوپوس
برای دیدن مقدار شاخص SNIP هر مجله، میتوانید بهصورت مستقیم از طریق پایگاه Scopus اقدام کنید. این روش سادهترین و دقیقترین راه برای دسترسی به اطلاعات بهروز مجلات است.
مراحل مشاهده:
1. وارد سایت Scopus Sources شوید.
2. در قسمت بالای صفحه، از منوی کشویی گزینهی Title را انتخاب کنید تا بتوانید بر اساس نام مجله جستجو کنید.
3. در کادر جستجو، نام مجله را بنویسید (برای نمونه: Nature Communications) و سپس روی Find Sources کلیک کنید.
4. از نتایج نمایشدادهشده، روی نام مجلهی مورد نظر کلیک کنید تا وارد صفحهی Source details شوید.
5. در همین صفحه، در ستون سمت راست، شاخصهای اصلی مجله از جمله CiteScore، SJR و SNIP نمایش داده میشوند. مقدار SNIP در کنار سال مربوطه (مثلاً SNIP 2024) درج شده است.
در تصویر نمونه، شاخص SNIP 2024 برای مجله Nature Communications برابر با 3.150 است.
نکته: Scopus شاخص SNIP را هر سال بهروزرسانی میکند و مقدار آن بر اساس دادههای استنادی سهساله محاسبه میشود. برای مثال، مقدار SNIP 2024 از دادههای استناد بین سالهای 2021 تا 2023 بهدست آمده است.
روش دوم: مشاهده SNIP در سایت CWTS Journal Indicators
یکی دیگر از راههای معتبر برای مشاهدهی شاخص SNIP، مراجعه به پایگاه CWTS Journal Indicators است. این وبسایت توسط مرکز مطالعات علم و فناوری دانشگاه لیدن (Leiden University) طراحی شده و اطلاعات آن از دادههای پایگاه Scopus استخراج میشود.
برخلاف Scopus، در این سایت برای مشاهده شاخصها نیازی به ساخت حساب کاربری یا ورود نیست و میتوان شاخصهای چندین سال اخیر هر مجله را بهصورت رایگان مشاهده کرد.
مراحل مشاهده:
1. وارد سایت CWTS Journal Indicators شوید.
2. از منوی بالای صفحه، روی گزینهی Indicators کلیک کنید تا وارد بخش جستجوی مجلات شوید.
3. در بخش Search for، میتوانید بر اساس نام مجله (Title) یا شماره ISSN جستجو کنید.
4. سپس از قسمت Order by گزینهی SNIP (Source Normalized Impact per Publication) را انتخاب کنید تا مجلات بر اساس مقدار شاخص SNIP مرتب شوند.
5. در جدول پایین صفحه، فهرستی از مجلات همراه با مقدار SNIP نمایش داده میشود. با کلیک بر نام مجله (مثلاً Nature Communications) وارد صفحهی اختصاصی آن میشوید.
6. در صفحهی مجله، نموداری از روند تغییرات ضریب SNIP در سالهای مختلف نمایش داده میشود.
همچنین در پایین نمودار، جدولی شامل شاخصهای P (تعداد مقالات)، IPP (Impact per Publication) و SNIP برای هر سال دیده میشود.
به عنوان نمونه، شاخص SNIP 2024 برای مجله Nature Communications برابر با 3.15 گزارش شده است. این مقدار نشاندهندهی تأثیر علمی بالای مجله در میان رشتههای میانرشتهای است.
نحوه محاسبه شاخص SNIP
شاخص SNIP (Source Normalized Impact per Paper) بر اساس دادههای پایگاه اسکاپوس محاسبه میشود و هدف آن، سنجش میزان تأثیر واقعی مجلات علمی با در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی میان رشتههای مختلف است.
بهعبارت سادهتر، این شاخص مشخص میکند که استنادهای دریافتی یک مجله، در مقایسه با میانگین رفتار استنادی حوزهی علمی خودش چه اهمیتی دارند.
فرمول کلی محاسبهی SNIP به شکل زیر است:
SNIP = IPP ÷ DCP
مؤلفههای اصلی شاخص SNIP
برای درک بهتر نحوهی محاسبهی SNIP، ابتدا باید با دو مؤلفهی اصلی آن، یعنی IPP و DCP آشنا شویم. این دو عامل پایهی محاسبات این شاخص را تشکیل میدهند و تعیین میکنند که مجله از نظر میزان استناد و جایگاه علمی در چه سطحی قرار دارد.
IPP (Impact per Publication)
شاخص IPP یا «تأثیر به ازای هر مقاله» نشان میدهد که بهطور میانگین، هر مقالهی منتشرشده در یک مجله چند بار مورد استناد دیگر پژوهشگران قرار گرفته است. در واقع، این شاخص میانگینی از تعداد استنادهایی است که یک مجله در یک سال مشخص برای مقالات منتشرشدهی سه سال گذشتهی خود دریافت کرده است.
فرمول محاسبهی IPP به شکل زیر است:
IPP = (تعداد کل استنادهای سال جاری به مقالات سهساله گذشته) ÷ (تعداد مقالات منتشرشده در سهسال گذشته)
به زبان ساده، هرچه مقدار IPP بالاتر باشد، نشان میدهد مقالات مجله بیشتر در جامعهی علمی دیده شدهاند و تأثیرگذاری بیشتری در پژوهشهای بعدی داشتهاند.
مثال: فرض کنید مجلهای در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ در مجموع ۸۰۰ مقاله منتشر کرده باشد و در سال ۲۰۲۴ این مقالات ۱۲۰۰ بار مورد استناد قرار گیرند.
در این حالت: IPP = 1200 ÷ 800 = 1.5
بنابراین مقدار IPP برابر با ۱.۵ به این معناست که هر مقالهی منتشرشده در این مجله، بهطور میانگین ۱.۵ بار مورد استناد پژوهشگران دیگر قرار گرفته است.
DCP (Database Citation Potential)
شاخص DCP یا پتانسیل استناددهی، نشان میدهد که در یک رشتهی علمی خاص، بهطور میانگین هر مقاله چند منبع در فهرست مراجع خود دارد. به بیان سادهتر، این شاخص رفتار استناددهی معمول در هر حوزه را مشخص میکند. یعنی پژوهشگران در آن رشته معمولاً چند بار به آثار دیگران ارجاع میدهند.
فرمول محاسبه:
DCP = (میانگین تعداد منابع استنادشده در مقالات حوزهی مربوطه)
در رشتههایی مانند پزشکی، زیستشناسی و علوم اجتماعی، معمولاً فهرست منابع طولانیتر است، بنابراین مقدار DCP بالاتر خواهد بود. در مقابل، رشتههایی مانند ریاضیات یا مهندسی که مقالات آنها ارجاعات کمتری دارند، مقدار DCP پایینتری خواهند داشت.
مثال: فرض کنید در حوزهی زیستشناسی، بهطور میانگین هر مقاله دارای ۴۵ منبع در فهرست مراجع خود است، اما در رشتهی مهندسی این عدد حدود ۲۰ منبع است. در این حالت، مقدار DCP برای زیستشناسی ۴۵ و برای مهندسی ۲۰ در نظر گرفته میشود.
این تفاوت نشان میدهد که مقالات حوزهی زیستشناسی بهصورت طبیعی استناد بیشتری دریافت میکنند، چون رفتار استناددهی در این رشته قویتر است.
نکته:
DCP به ما کمک میکند تفاوتهای طبیعی میان رشتهها را در نظر بگیریم.
وقتی شاخص SNIP با فرمول SNIP = IPP ÷ DCP محاسبه میشود، اثر این تفاوتها خنثی میگردد و میتوان عملکرد واقعی مجلات را در حوزههای مختلف بهصورت منصفانه مقایسه کرد.
نتیجهی محاسبه شاخص SNIP
پس از محاسبهی دو مؤلفهی اصلی یعنی IPP و DCP، عددی بهدست میآید که همان مقدار نهایی شاخص SNIP است. این شاخص نشان میدهد که یک مجله، در مقایسه با میانگین رفتار استنادی رشتهی خودش، تا چه اندازه تأثیر علمی دارد.
به زبان سادهتر، SNIP به ما میگوید که مقالات یک مجله نسبت به سطح معمول استناددهی در آن رشته، بیشتر از حد انتظار دیده شدهاند یا کمتر. به همین دلیل، این شاخص معیار مناسبی برای مقایسهی مجلات در رشتههای مختلف است، حتی اگر میزان استناددهی در آن رشتهها با هم تفاوت زیادی داشته باشد.
فرض کنید مجلهای در سه سال گذشته مقالاتی منتشر کرده که بهطور میانگین ۱.۵ بار استناد گرفتهاند (IPP = 1.5).
از طرف دیگر، در همان رشته بهطور طبیعی پژوهشگران معمولاً در حد ۱ استناد به هر مقاله ارجاع میدهند (DCP = 1).
اگر این اعداد را در فرمول قرار دهیم:
SNIP = 1.5 ÷ 1 = 1.5
یعنی این مجله در مقایسه با میانگین رشتهی خودش حدود ۵۰٪ تأثیر علمی بیشتری دارد. به بیان دیگر، عملکردش بهتر از حد معمول در آن زمینه بوده است.
تفسیر مقدار شاخص SNIP:
| مقدار شاخص SNIP | تفسیر علمی |
|---|---|
| SNIP = 1 | عملکرد مجله برابر با میانگین رشتهی خود است. یعنی استنادهای آن در سطح معمول رشته قرار دارد. |
| SNIP > 1 | مجله تأثیرگذاری بالاتر از میانگین دارد. هرچه عدد بزرگتر باشد، میزان نفوذ و اعتبار علمی آن بیشتر است. |
| SNIP < 1 | میزان استناد مجله کمتر از میانگین رشتهی مربوطه است. این لزوماً به معنای ضعف نیست؛ برخی رشتهها ذاتاً نرخ استناد پایینتری دارند. |
بهطور خلاصه، SNIP نشان میدهد که عملکرد مجله چقدر از سطح استاندارد رشتهی خودش بهتر یا ضعیفتر است. بنابراین، مجلهای با مقدار SNIP بالا الزاماً از رشتهای دیگر قویتر نیست،بلکه در مقایسه با سایر مجلات همان حوزه، تأثیر بیشتری دارد.
نکته کاربردی: برای ارزیابی دقیقتر، بهتر است شاخص SNIP را همراه با شاخصهای دیگر مانند SJR و رتبه Quartile (Q1 تا Q4) بررسی کنید. ترکیب این شاخصها دیدی جامعتر از جایگاه واقعی یک مجله در جامعهی علمی ارائه میدهد.
محدودیتهای شاخص SNIP
با اینکه شاخص SNIP یکی از دقیقترین معیارهای ارزیابی مجلات علمی است، اما مانند هر شاخص دیگری محدودیتهایی دارد که باید در تفسیر آن در نظر گرفته شود:
- وابستگی کامل به پایگاه Scopus: اسنیپ فقط برای مجلاتی محاسبه میشود که در Scopus نمایه شدهاند. در نتیجه، مجلاتی که در این پایگاه ثبت نشدهاند، فاقد مقدار SNIP هستند و با این شاخص قابلارزیابی نیستند.
- بیتوجهی به کیفیت استنادها: این شاخص صرفاً تعداد استنادها را در نظر میگیرد و میان استنادهای مثبت، منفی یا حتی خودارجاعی تفاوتی قائل نمیشود؛ بنابراین نمیتواند نوع و کیفیت استنادها را منعکس کند.
- تأخیر در بازتاب تغییرات مجله: از آنجا که SNIP بر اساس دادههای سهساله محاسبه میشود، تغییرات سریع در عملکرد یا محبوبیت مجله معمولاً با تأخیر در مقدار شاخص دیده میشود.
- تأثیر حجم انتشار مقالات: مجلاتی که تعداد زیادی مقاله منتشر میکنند، ممکن است بهطور طبیعی استناد بیشتری دریافت کنند و در نتیجه مقدار SNIP آنها بالاتر از واقعیت علمیشان به نظر برسد.
- پیچیدگی در محاسبه و درک: فرمول SNIP شامل مؤلفههایی مانند IPP و DCP است که درک آن برای برخی پژوهشگران بهویژه در مقایسه با شاخصهای سادهتری مثل Impact Factor دشوارتر است.
با وجود این محدودیتها، SNIP همچنان یکی از شاخصهای معتبر و منصفانه برای مقایسهی مجلات در رشتههای مختلف محسوب میشود و در کنار شاخصهایی مانند SJR و Quartile میتواند تصویری دقیقتر از جایگاه واقعی یک نشریه ارائه دهد.
مقایسه شاخص SNIP با سایر شاخصهای ارزیابی مجلات
برای ارزیابی جایگاه علمی مجلات، معمولاً از چند شاخص استنادی مختلف استفاده میشود.هر یک از این شاخصها دید متفاوتی از عملکرد مجله ارائه میدهد و در کنار هم میتوانند تصویر دقیقتری از میزان اعتبار علمی آن به دست دهند. در جدول زیر، تفاوت سه شاخص پرکاربرد یعنی SNIP، SJR و Impact Factor آورده شده است:
| ویژگیها | SNIP | SJR | Impact Factor (IF) |
|---|---|---|---|
| منبع دادهها | Scopus | Scopus | Web of Science |
| دوره محاسبه | سه سال اخیر | سه سال اخیر | دو سال اخیر |
| هدف اصلی | مقایسه منصفانه مجلات در رشتههای مختلف با در نظر گرفتن تفاوت در میزان استناددهی | سنجش کیفیت و اعتبار استنادها (وزندهی به استناد از مجلات معتبرتر) | اندازهگیری میانگین تعداد استناد به مقالات مجله |
| آنچه اندازهگیری میکند | تأثیر واقعی هر مقاله نسبت به رفتار استناددهی در رشتهی خودش | جایگاه و نفوذ مجله در شبکهی علمی | میزان دیدهشدن و ارجاع به مقالات مجله |
| مناسب برای | مقایسه بینرشتهای (رشتههای با نرخ استناد متفاوت) | بررسی اعتبار مجلات درون یک حوزه علمی | ارزیابی مجلات در یک رشته خاص با حجم بالای استناد |
| تفسیر عددی | SNIP = 1 عملکرد متوسط / >1 بالاتر از میانگین / <1 پایینتر از میانگین | هرچه مقدار SJR بیشتر باشد، اعتبار علمی مجله بالاتر است | هرچه مقدار IF بیشتر باشد، تأثیر مقالات بیشتر است |
| مزیت اصلی | نرمالسازی دادهها بر اساس تفاوت رشتهها (ارزیابی منصفانهتر) | در نظر گرفتن کیفیت استنادها | سادگی محاسبه و شناختهشده بودن |
| محدودیت اصلی | وابستگی کامل به دادههای Scopus | ممکن است بینرشتهای دقیق نباشد | برای مقایسه بین رشتهها مناسب نیست |
سؤالات متداول
شاخص SNIP چیست؟
شاخص SNIP (مخفف Source Normalized Impact per Paper) یکی از معیارهای استنادی پایگاه Scopus است که میزان تأثیر علمی مجلات را با در نظر گرفتن تفاوت میان رشتههای مختلف میسنجد. این شاخص کمک میکند مجلات در حوزههای گوناگون بهصورت منصفانه مقایسه شوند.
SNIP مقاله چیست؟
عبارت «SNIP مقاله» به شاخص SNIP مجلهای اشاره دارد که مقاله در آن چاپ میشود. این عدد برای مقاله محاسبه نمیشود، بلکه نشاندهندهی میزان تأثیر علمی مجلهای است که مقاله در آن منتشر شده است. هرچه مقدار SNIP مجله بالاتر باشد، اعتبار علمی آن نشریه بیشتر است.
مقدار SNIP چه معنایی دارد؟
مقدار SNIP برابر با ۱ یعنی عملکرد مجله در حد میانگین رشته است، مقدار بالاتر از ۱ نشاندهندهی تأثیر علمی بالاتر، و کمتر از ۱ بیانگر استناد کمتر از میانگین حوزهی مربوطه است.
شاخص SNIP را از کجا میتوان مشاهده کرد؟
مقدار SNIP هر مجله در پایگاه Scopus و وبسایت CWTS Journal Indicators منتشر میشود و میتوان آن را برای سالهای مختلف مشاهده و مقایسه کرد.
آیا شاخص SNIP بهتر از Impact Factor است؟
هر دو شاخص کاربردیاند، اما SNIP دقیقتر است زیرا تفاوت نرخ استناد در رشتههای مختلف را در نظر میگیرد. برای مقایسهی بینرشتهای، SNIP معیار منصفانهتری محسوب میشود.
شاخص SNIP هر چند وقت بهروزرسانی میشود؟
SNIP هر سال توسط پایگاه Scopus منتشر میشود و دادههای آن معمولاً بر اساس سه سال گذشته محاسبه میگردد.
آیا مقدار بالای SNIP نشانهی کیفیت بهتر مجله است؟
بله، در بیشتر موارد SNIP بالا بیانگر تأثیر علمی و اعتبار بیشتر مجله در حوزهی خود است. البته برای ارزیابی کاملتر، باید شاخصهایی مانند SJR و Quartile (Q1 تا Q4) را هم در نظر گرفت.
جمع بندی
شاخص SNIP یکی از مهمترین ابزارهای ارزیابی مجلات علمی در پایگاه Scopus است که با در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی میان رشتهها، تصویر منصفانهتری از تأثیر واقعی مجلات ارائه میدهد.
برخلاف شاخصهایی مانند Impact Factor که تنها به تعداد استنادها توجه دارند، SNIP میزان استنادها را در بستر رشتهی علمی هر مجله میسنجد؛ به همین دلیل برای مقایسهی بینرشتهای بسیار دقیقتر است.
از آنجا که مقدار این شاخص مبنای اصلی رتبه بندی SNIP در میان مجلات علمی است، پژوهشگران میتوانند با بررسی آن، جایگاه واقعی هر نشریه را بهتر بسنجند و انتخاب آگاهانهتری برای چاپ مقاله داشته باشند. همچنین، با تحلیل همزمان SNIP در کنار شاخصهایی مانند SJR و Quartile (Q1 تا Q4)، تصویری جامعتر از وضعیت و اعتبار علمی مجلات بهدست میآید.
در نهایت، هرچند SNIP محدودیتهایی دارد، اما همچنان یکی از دقیقترین و قابلاعتمادترین معیارها برای سنجش تأثیر علمی مجلات محسوب میشود؛ شاخصی که درک آن برای هر پژوهشگر، گامی مؤثر در انتخاب درست و حرفهای نشریهی علمی است.