در مسیر پژوهش و فعالیتهای دانشگاهی، شناخت انواع مقالهها نقشی کلیدی دارد. هر مقاله علمی با هدف و رویکرد مشخصی نوشته میشود و همین تفاوتهاست که جایگاه آن را در نظام علمی تعیین میکند. بسیاری از دانشجویان و نویسندگان در آغاز با این سؤال روبهرو میشوند که یک موضوع علمی را باید چگونه ارائه دهند: با تدوین یک پژوهش اصیل یا با نگارش متنی که بیشتر به توضیح و تبیین موضوع میپردازد؟
دو قالب مهمی که معمولاً مورد توجه قرار میگیرند، مقاله علمی پژوهشی و مقاله علمی ترویجی هستند. هرچند از نظر شکل و ساختار ممکن است شباهتهایی داشته باشند، اما از نظر هدف، نوع محتوا و سطح نوآوری تفاوتهای اساسی میان آنها وجود دارد. درک این تفاوتها کمک میکند تا نویسنده بتواند متناسب با نیاز، تجربه و هدف خود بهترین مسیر را برای نگارش یا انتخاب مقاله انتخاب کند.
در ادامه، با نگاهی روشن و کاربردی، به معرفی هر دو نوع مقاله و تفاوتهای اصلی آنها میپردازیم تا مسیر انتخاب و تولید محتوا برای شما شفافتر شود.
مقاله علمی پژوهشی چیست؟
مقاله علمی پژوهشی نوعی نوشته دانشگاهی است که بر پایه یک تحقیق تازه و دقیق شکل میگیرد و هدف آن ارائه یافتههای جدید در یک حوزه علمی است. در این نوع مقاله، نویسنده تنها به توضیح موضوعات قبلی اکتفا نمیکند، بلکه یک مسئله مشخص را بررسی میکند، دادههای واقعی جمعآوری میکند و بر اساس تحلیل علمی، به نتیجهای تازه میرسد.
برای روشنتر شدن موضوع، تصور کن پژوهشگری میخواهد بداند آیا استفاده از نور آبی موبایل قبل از خواب روی کیفیت خواب دانشجویان تأثیر دارد یا نه. اگر او از گروهی از دانشجویان داده جمع کند، کیفیت خوابشان را اندازه بگیرد، نتایج را تحلیل کند و بر اساس این بررسی به یک نتیجه جدید برسد، چنین کاری تبدیل به یک مقاله علمی پژوهشی میشود؛ چون بر پایه یک تحقیق واقعی و قابلسنجش نوشته شده است.
مقالات علمی پژوهشی معمولاً ساختاری مشخص دارند: چکیده، مقدمه، روش تحقیق، نتایج، بحث و منابع. مهمترین ویژگی آنها این است که دادهها، تحلیلها و نتیجهگیریها حاصل کار خود پژوهشگر است و پیش از این در منابع علمی به همین شکل مطرح نشده است. همین اصالت علمی باعث میشود این نوع مقاله در دانشگاهها و مجلات معتبر بیشترین ارزش و امتیاز را داشته باشد.
مقاله علمی ترویجی چیست؟
مقاله علمی ترویجی متنی است که هدف اصلی آن توضیح، تبیین و سادهسازی یک موضوع علمی بر اساس منابع و تحقیقات موجود است. در این نوع مقاله، نویسنده الزاماً تحقیق جدید انجام نمیدهد؛ بلکه اطلاعات معتبر را از مطالعات مختلف جمعآوری میکند و آنها را به شکلی قابلفهم و منسجم ارائه میدهد تا دانش خواننده درباره یک موضوع افزایش پیدا کند.
برای مثال، تصور کن نویسندهای میخواهد درباره تأثیر نور آبی بر خواب مطلبی منتشر کند. اگر او بهجای انجام آزمایش جدید، نتایج چندین پژوهش معتبر را کنار هم بگذارد، مقایسه کند، نقاط مشترک و تفاوتها را توضیح دهد و در نهایت یک جمعبندی آموزنده ارائه کند، چنین نوشتهای یک مقاله علمی ترویجی به شمار میآید؛ چون هدفش آموزش و انتقال بهتر مفاهیم علمی است، نه تولید داده جدید.
در مقالات ترویجی معمولاً ساختار منعطفتری دیده میشود، اما اغلب شامل مقدمه، طرح موضوع، مرور و تحلیل منابع، ارائه توضیحات تکمیلی و جمعبندی است. زبان این نوع مقاله معمولاً سادهتر و قابلفهمتر است و برای طیف گستردهتری از مخاطبان مثل دانشجویان تازهکار، علاقهمندان علم و افرادی که به دنبال یادگیری یک موضوع بدون جزئیات پیچیده تحقیقاتیاند مناسب است.
این نوع مقاله نقش مهمی در ترویج علم دارد؛ زیرا پلی میان پژوهشگران متخصص و مخاطبان عمومیتر ایجاد میکند و کمک میکند مفاهیم علمی که در مقالات پژوهشی گاهی پیچیده و تخصصیاند، به شکل قابلاستفادهتری ارائه شوند.
فرق مقاله علمی ترویجی با علمی پژوهشی
هرچند مقالههای پژوهشی و ترویجی در ظاهر شباهتهایی دارند، اما در عمل دو مسیر کاملاً متفاوت را دنبال میکنند. یکی بر پایه انجام یک تحقیق تازه شکل میگیرد و دیگری با هدف توضیح و قابل فهم کردن دانش موجود نوشته میشود. به همین دلیل، شناخت تفاوت این دو قالب برای هر دانشجو یا پژوهشگری ضروری است؛ چون انتخاب اشتباه، مسیر نگارش و حتی نتیجه نهایی مقاله را تغییر میدهد.
برای درک روشنتر این تفاوتها، مقایسهٔ نکته به نکته در جدول زیر آورده شده است:
| معیار | مقاله علمی پژوهشی | مقاله علمی ترویجی |
|---|---|---|
| هدف | تولید دانش جدید؛ پاسخ به یک سؤال یا مسئله علمی | آموزش، توضیح و تبیین موضوعات علمی موجود |
| نوع محتوا | دادهها، نتایج و تحلیلهای تازه | خلاصهسازی و تحلیل منابع پیشین |
| روش تحقیق | دارد؛ شامل جمعآوری داده، ابزار تحقیق و تحلیل | معمولاً ندارد؛ تکیه بر مرور منابع |
| میزان نوآوری | بالا؛ نتایج جدید ارائه میکند | محدود؛ نوآوری بیشتر در نحوه بیان و تحلیل است |
| مخاطب | پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی | دانشجویان تازهکار، علاقهمندان و مخاطبان عمومیتر |
| زبان نوشتار | رسمی و تخصصی | سادهتر و توضیحیتر |
| ساختار مقاله | ثابت و رسمی: مقدمه، روش، نتایج، بحث، نتیجهگیری | انعطافپذیر؛ بر توضیح موضوع و منابع تمرکز دارد |
| ارزش و امتیاز پژوهشی | بالا؛ معیار اصلی ارتقای علمی | متوسط؛ مفید اما با امتیاز کمتر |
| زمان و سختی تهیه | زیاد؛ نیازمند طراحی و اجرای تحقیق | کمتر؛ مبتنی بر مطالعه و تحلیل منابع |
| محل انتشار | مجلات علمی–پژوهشی | مجلات علمی–ترویجی یا آموزشی |
در یک نگاه دقیق، مقاله پژوهشی زمانی نوشته میشود که هدف «افزودن چیزی جدید به علم» باشد؛ اما مقاله ترویجی زمانی کاربرد دارد که هدف «فهماندن و انتقال بهتر مفاهیم علمی» باشد. تفاوت بنیادین این دو، نوع محتوا و سطح نوآوری آنهاست و همین موضوع ارزش و جایگاه هر کدام را در محیط دانشگاهی مشخص میکند.
از کجا بفهمیم مقاله علمی پژوهشی است؟
اگر هنگام بررسی یک مقاله علمی با موارد زیر روبهرو شوید، میتوانید با اطمینان زیادی تشخیص دهید که مقاله علمی پژوهشی است. هر یک از این نشانهها بهتنهایی کمککنندهاند، اما کنار هم تصویر کاملی میسازند.
وجود بخش «روش تحقیق»
در مقالههای پژوهشی همیشه بخشی وجود دارد که دقیقاً توضیح میدهد تحقیق چگونه انجام شده است. این بخش معمولاً با عنوانهایی مثل روش تحقیق، Methodology یا Materials and Methods دیده میشود. در آنجا مشخص میشود:
- دادهها از چه طریقی جمعآوری شدهاند،
- ابزار یا روش اندازهگیری چه بوده،
- تحلیل دادهها چگونه انجام شده است.
وجود این بخش تقریباً قطعیترین نشانه پژوهشی بودن مقاله است.
ارائه دادهها و نتایج جدید
مقاله پژوهشی همیشه نتیجه جدید ارائه میکند. این نتایج معمولاً در قالب جدول، نمودار، آمار، تحلیل کمی یا کیفی و توضیح دقیق یافتهها دیده میشود.
اگر مقاله صرفاً به مرور تحقیقات دیگران بپردازد و خروجی جدید نداشته باشد، پژوهشی نیست.
ساختار رسمی و استاندارد
در بیشتر رشتهها، مقالههای پژوهشی ساختار شناخته شدهای دارند. این ساختار معمولاً شامل موارد زیر است:
چکیده، مقدمه، روش تحقیق، نتایج، بحث، نتیجهگیری و منابع.
وجود این چینش منظم، نشانه آن است که مقاله بهصورت پژوهشی نوشته و داوری شده است.
انتشار در مجله علمی پژوهشی
یک روش ساده، بررسی نوع مجله است. اگر مجله در بخش معرفی خود عنوان «علمی پژوهشی» داشته باشد، تقریباً همه مقالات آن از نوع پژوهشیِ اصیل هستند. این روش یک راه میان بُر معتبر برای تشخیص است، بهویژه زمانی که فرصت بررسی جزئیات مقاله را ندارید.
ذکر نوع مقاله در صفحه اول
بسیاری از مجلات نوع مقاله را در صفحه اول PDF یا کنار مشخصات آن مینویسند. عباراتی مانند:
- Research Article
- Original Article
- مقاله پژوهشی
نشانه مستقیم و بدون تردید هستند.
زبان تخصصیتر و دقیقتر
از آنجا که مقاله پژوهشی برای مخاطب حرفهای نوشته میشود، معمولاً زبان رسمیتر و اصطلاحات فنی بیشتری دارد. این ویژگی بهتنهایی کافی نیست اما میتواند یک نشانه کمکی مفید باشد؛ خصوصاً وقتی با سایر معیارها همراه شود.
سوالات متداول
تفاوت اصلی مقاله علمی پژوهشی و علمی ترویجی چیست؟
تفاوت اصلی در هدف و نوع محتواست. مقاله پژوهشی بر اساس یک تحقیق جدید نوشته میشود و دادههای تازه ارائه میکند، اما مقاله ترویجی با جمعآوری و تحلیل منابع موجود، یک موضوع را سادهتر و قابلفهمتر توضیح میدهد.
آیا مقاله علمی ترویجی هم امتیاز دارد؟
بله، اما امتیاز آن کمتر از مقاله علمی پژوهشی است. مقالات ترویجی معمولاً برای فعالیتهای آموزشی، تولید محتوا و آشنایی اولیه با یک موضوع ارزشمند محسوب میشوند.
آیا مقاله مروری همان مقاله ترویجی است؟
نه دقیقاً. مقاله مروری نوعی مقاله تحلیلی است که روی مرور و دستهبندی نتایج دیگر پژوهشها تمرکز دارد. مقاله ترویجی معمولاً سادهتر نوشته میشود و هدفش آموزش و انتقال مفاهیم است، نه تحلیل تخصصی چندین پژوهش.
چطور سریع تشخیص دهیم یک مقاله پژوهشی است؟
وجود بخش «روش تحقیق»، ارائه دادهها و نتایج جدید، زبان تخصصیتر، و چاپ در مجله علمی–پژوهشی مهمترین نشانهها هستند. همچنین بسیاری از مقالات پژوهشی در صفحه اول با عبارت Research Article مشخص میشوند.
آیا برای شروع مسیر پژوهش بهتر است مقاله ترویجی بنویسیم؟
بله، برای بسیاری از دانشجویان تازهکار مقاله ترویجی نقطه شروع مناسبی است. این نوع مقاله به شما کمک میکند با ادبیات موضوع و تحلیل منابع آشنا شوید و سپس با آمادگی بیشتری سراغ مقالات پژوهشی بروید.
جمعبندی
شناخت تفاوت میان مقاله علمی پژوهشی و مقاله علمی ترویجی برای هر دانشجو، پژوهشگر یا نویسنده علمی ضروری است؛ زیرا هر یک نقش و کاربرد ویژهای در نظام علمی دارند. مقالههای پژوهشی بر پایه تولید دانش جدید نوشته میشوند و به دلیل ارائه یافتههای تازه، بالاترین ارزش و امتیاز پژوهشی را دارند. در مقابل، مقالههای ترویجی با هدف انتقال سادهتر مفاهیم علمی، تحلیل منابع موجود و آموزش مباحث علمی به مخاطبان گستردهتر تهیه میشوند.
در این مقاله تلاش شد مهمترین تفاوتهای این دو قالب، ویژگیهای ساختاری، معیارهای تشخیص و نقش هرکدام در تولید و ترویج علم بهزبان ساده و قابلفهم توضیح داده شود. با دانستن این نکات، هر پژوهشگر میتواند تشخیص دهد برای موضوع مورد نظر خود چه نوع مقالهای مناسبتر است و چه انتظاری از هر نوع قالب باید داشته باشد.
در نهایت، مقاله علمی پژوهشی و مقاله علمی ترویجی نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگرند؛ یکی دانش جدید میآفریند و دیگری آن را قابلفهمتر و دسترسپذیرتر میکند. آشنایی با کارکرد و ارزش هر یک، قدمی مهم در مسیر نگارش علمی حرفهای و آگاهانه است.
منابع
Concordia University Library. (n.d.). Review vs. research articles.